Sapiens – Lược sử loài người: khi con người kể chuyện để hợp tác

“Sapiens: A Brief History of Humankind” của sử gia Yuval Noah Harari, xuất bản lần đầu năm 2011, là một trong những cuốn sách phi hư cấu có sức ảnh hưởng lớn nhất trong thập kỷ qua, đưa ra một cách nhìn lại toàn bộ lịch sử loài người từ góc độ vừa rộng vừa sắc bén: điều gì thực sự khiến Homo sapiens – một loài vượn không đặc biệt mạnh mẽ hay nhanh nhẹn – lại trở thành loài thống trị hành tinh.

Câu trả lời của Harari: khả năng tin vào những “hư cấu” chung

Luận điểm trung tâm của Sapiens là: điều phân biệt loài người với các loài động vật khác không phải là công cụ hay lửa, mà là khả năng tin tưởng vào những điều không có thật về mặt vật lý nhưng lại tồn tại trong tâm trí tập thể – những “hư cấu” (fictions) như tiền tệ, quốc gia, tôn giáo, công ty, luật pháp, nhân quyền. Chính nhờ khả năng cùng tin vào những câu chuyện chung này mà hàng triệu người xa lạ, chưa từng gặp mặt, có thể hợp tác với nhau ở quy mô lớn – điều không loài động vật nào khác làm được.

Ba cuộc cách mạng định hình loài người

Harari chia lịch sử loài người thành ba cuộc cách mạng lớn: Cách mạng Nhận thức (khoảng 70.000 năm trước, khi Sapiens phát triển khả năng ngôn ngữ và tư duy trừu tượng phức tạp), Cách mạng Nông nghiệp (khoảng 12.000 năm trước, chuyển từ săn bắt hái lượm sang trồng trọt – điều mà ông gọi thẳng là “vụ lừa đảo lớn nhất lịch sử” vì làm tăng dân số nhưng lại khiến cuộc sống mỗi cá nhân vất vả hơn), và Cách mạng Khoa học (khoảng 500 năm trước, khi con người bắt đầu thừa nhận sự thiếu hiểu biết của mình và tìm cách khám phá một cách có hệ thống).

Vì sao cuốn sách gây tranh luận nhiều đến vậy?

Sapiens không phải không có tranh cãi trong giới học thuật – một số nhà sử học, nhân chủng học cho rằng cuốn sách đơn giản hóa quá mức nhiều vấn đề phức tạp để phục vụ cho một câu chuyện lớn dễ tiếp cận với độc giả đại chúng. Nhưng chính khả năng kết nối những mảnh ghép rời rạc của lịch sử, sinh học, kinh tế, tâm lý học thành một câu chuyện mạch lạc, dễ hiểu lại là điều khiến cuốn sách trở thành hiện tượng xuất bản toàn cầu, mở ra cho hàng triệu độc giả một cách nhìn hoàn toàn mới về chính loài người của mình.

Nguồn tham khảo

• Yuval Noah Harari – trang chủ tác giả (ynharari.com)
• Philosophy Now – bài điểm sách “Sapiens by Yuval Noah Harari”