Seneca và nghệ thuật chuẩn bị cho cái chết: Khắc kỷ trong chăm sóc cuối đời

Seneca viết rằng cả đời người là một quá trình học cách chết. Đọc lại ông bên giường bệnh hôm nay, tôi thấy Khắc kỷ không dạy ta coi thường cái chết, mà dạy ta nói về nó sớm, sống trọn từng ngày và chọn điều thực sự quan trọng, đúng tinh thần của chăm sóc giảm nhẹ hiện đại.

Tôi từng đứng ở quầy thuốc bệnh viện, nhìn một người con cầm đơn thuốc giảm đau cho mẹ đang ở giai đoạn cuối, hỏi tôi một câu không liên quan đến liều lượng: “Có nên nói với mẹ không, anh?” Tôi không trả lời được. Nhiều năm sau, đọc những lá thư Seneca gửi Lucilius, tôi mới thấy câu hỏi ấy đã được đặt ra từ hai nghìn năm trước, và y học hôm nay đang dần trả lời nó.

Seneca là ai và vì sao ông viết nhiều về cái chết?

Seneca là triết gia Khắc kỷ La Mã thế kỷ thứ nhất, từng làm thầy và cố vấn của hoàng đế Nero. Ông sống giữa bệnh tật, lưu đày và những âm mưu cung đình, nên cái chết với ông không phải khái niệm trừu tượng. Ông viết về nó để chuẩn bị tinh thần, không phải để bi quan.

Lucius Annaeus Seneca mắc bệnh hô hấp từ trẻ, có lúc nghĩ đến chuyện tự kết liễu vì quá mệt mỏi, và chỉ dừng lại vì nghĩ đến người cha già. Ông bị lưu đày sang đảo Corsica tám năm, rồi trở lại Rome làm thầy của Nero. Cuối cùng, năm 65, chính Nero ra lệnh cho ông tự sát. Theo sử gia Tacitus, ông đón nhận lệnh ấy bình thản, an ủi bạn bè đang khóc rằng họ đã quên mất những gì triết học dạy.

Trong 124 lá thư gửi người bạn trẻ Lucilius, chủ đề cái chết xuất hiện liên tục. Seneca không coi đó là đề tài u ám. Với ông, suy ngẫm về cái chết là cách trân trọng sự sống, giống điều Marcus Aurelius, người kế thừa ông một thế kỷ sau, tự nhắc mình trong cuốn nhật ký mà tôi đã viết trong bài Marcus Aurelius và cuốn Meditations.

“Học cách chết” nghĩa là gì?

“Học cách chết” trong tư tưởng Seneca nghĩa là tập sống mỗi ngày như một đời trọn vẹn, buông bớt nỗi sợ với những gì ngoài tầm kiểm soát, và chuẩn bị để khi giờ phút ấy đến, ta không hoảng loạn. Người đã học được điều này thì không còn làm nô lệ cho nỗi sợ.

Trong lá thư thứ 26, khi đã về già, Seneca viết rằng ông sẽ để cái chết phán xét xem mình đã tiến bộ được bao nhiêu trên con đường đức hạnh, vì lời nói thì dễ, còn đối diện cái chết mới là thử thách thật. Ông khuyên Lucilius: “Hãy suy ngẫm về cái chết.” Người nói vậy là đang bảo ta suy ngẫm về tự do.

Trong thư thứ 61, ông viết rằng mình cố sống mỗi ngày như thể đó là cả một đời. Không phải để sống vội, mà để không dồn ý nghĩa đời mình vào một tương lai không chắc chắn. Tôi thấy ý này gần với khái niệm amor fati, yêu lấy số phận, mà Nietzsche thừa hưởng từ phái Khắc kỷ, như tôi đã bàn trong bài Amor fati.

• Phân đôi kiểm soát: cái chết nằm ngoài tầm tay, nhưng cách ta sống và đón nhận nó thì trong tầm tay.
• Premeditatio malorum: hình dung trước điều xấu để không bị bất ngờ, không phải để lo âu.
• Thời gian là tài sản thật: trong “Về sự ngắn ngủi của đời người”, Seneca viết rằng đời không ngắn, chỉ là ta lãng phí nó.

Y học hiện đại né tránh cái chết như thế nào?

Y học hiện đại né tránh cái chết khi coi nó là thất bại kỹ thuật, tiếp tục can thiệp tích cực đến phút cuối mà ít khi hỏi người bệnh thật sự muốn gì. Bác sĩ, gia đình và người bệnh đều ngại mở lời, nên quyết định hệ trọng thường đến vội trong phòng cấp cứu.

Ở nhiều gia đình Việt, việc giấu bệnh với người già là chuyện quen thuộc, xuất phát từ tình thương. Nhưng hệ quả là người bệnh mất cơ hội nói lời cuối, sắp xếp việc nhà, chọn nơi mình muốn ở những ngày cuối. Họ bị đưa vào phòng hồi sức, đặt nội khí quản, trong khi điều họ có thể mong muốn chỉ là được nằm ở nhà, bên con cháu.

Nghiên cứu của Wright và cộng sự năm 2008 trên JAMA theo dõi 332 bệnh nhân ung thư giai đoạn cuối. Những người đã được bác sĩ trao đổi về mong muốn cuối đời ít phải thở máy, hồi sức tim phổi và nằm hồi sức hơn, mà không tăng trầm cảm hay lo âu. Người thân của họ cũng thích nghi tốt hơn sau mất mát. Nói về cái chết, hóa ra, không làm người bệnh suy sụp như ta vẫn sợ.

Chăm sóc giảm nhẹ gặp Seneca ở điểm nào?

Chăm sóc giảm nhẹ gặp Seneca ở chỗ cả hai đặt chất lượng của thời gian còn lại lên trên độ dài của nó, và coi việc nói thật về cái chết là một hình thức tôn trọng. Đó không phải bỏ cuộc, mà là giảm đau, giảm khổ, giúp người bệnh sống theo giá trị của mình.

Năm 2010, Temel và cộng sự công bố trên NEJM một thử nghiệm trên 151 bệnh nhân ung thư phổi di căn. Nhóm được chăm sóc giảm nhẹ sớm, song song điều trị ung thư, có chất lượng sống tốt hơn, ít trầm cảm hơn, ít can thiệp tích cực cuối đời hơn, và thời gian sống trung vị lại dài hơn gần ba tháng so với nhóm chăm sóc thông thường. Kết quả này gây ngạc nhiên lớn, vì nó cho thấy bớt chạy theo can thiệp không đồng nghĩa với sống ngắn hơn.

Tổng quan của Kelley và Morrison năm 2015 trên NEJM định nghĩa chăm sóc giảm nhẹ là chăm sóc dành cho bất kỳ ai mắc bệnh nặng, ở bất kỳ giai đoạn nào, tập trung vào kiểm soát triệu chứng, trao đổi về mục tiêu điều trị và hỗ trợ gia đình. Không cần đợi đến những ngày cuối mới bắt đầu.

Khắc kỷ có giúp người bệnh bớt sợ hãi không?

Khắc kỷ có thể giúp người bệnh bớt sợ hãi bằng cách tách điều không đổi được khỏi điều còn lựa chọn được. Không ai chọn được bệnh, nhưng vẫn có thể chọn cách dùng những ngày còn lại. Liệu pháp nhận thức hành vi hiện đại cũng dựa trên ý tưởng gốc Khắc kỷ này.

Epictetus, một người Khắc kỷ khác, nói rằng con người không bị xáo trộn bởi sự việc, mà bởi cách ta nhìn sự việc. Aaron Beck và Albert Ellis, những người đặt nền móng cho liệu pháp nhận thức, đều thừa nhận ảnh hưởng của câu nói này, như tôi đã viết trong bài chủ nghĩa Khắc kỷ và liệu pháp nhận thức hành vi.

Nhưng tôi cũng muốn cẩn trọng. Khắc kỷ không đòi người bệnh phải kìm nén nước mắt hay tỏ ra mạnh mẽ. Seneca từng viết cho một người mẹ mất con rằng đau buồn là tự nhiên, chỉ không nên để nó nuốt chửng ta mãi. Với người đang đau đớn thể xác, triết học không thay được thuốc giảm đau, và việc kiểm soát triệu chứng đầy đủ là quyền của người bệnh.

Gia đình Việt có thể bắt đầu cuộc trò chuyện ra sao?

Gia đình Việt có thể bắt đầu cuộc trò chuyện khi mọi người còn khỏe, bằng những câu hỏi nhẹ nhàng về điều quan trọng với mỗi người, thay vì đợi đến lúc nằm viện. Hỏi người bệnh muốn biết đến đâu, muốn ai thay mình quyết định, và điều gì khiến họ thấy cuộc sống còn đáng sống.

• “Nếu một ngày bố mẹ ốm nặng, bố mẹ muốn được biết rõ tình trạng của mình không?”
• “Điều gì quan trọng nhất với bố mẹ nếu thời gian không còn nhiều?”
• “Bố mẹ muốn ở nhà hay ở viện những ngày cuối?”
• “Có điều gì bố mẹ lo lắng mà chưa nói với chúng con?”

Những câu hỏi này không cần trả lời ngay. Chúng mở ra một cánh cửa. Theo tôi, đó cũng chính là điều Seneca muốn: cái chết, khi được nói đến bình thản giữa những người thương nhau, bớt đi phần đáng sợ. Câu hỏi về ý nghĩa đời sống vì thế không xa vời; nó trở thành câu hỏi rất thực, như tôi từng tự hỏi trong bài tại sao chúng ta sống.

Điều tôi học được

Điều tôi học được từ Seneca và từ những năm làm nghề là: nói về cái chết không lấy đi hy vọng, mà đổi hy vọng sang một dạng khác, hy vọng được bớt đau, được ở bên người thân, được ra đi theo cách mình chọn. Đó là thứ hy vọng y học có thể giúp thực hiện.

Tôi không biết nếu được quay lại quầy thuốc năm ấy, tôi sẽ trả lời người con kia thế nào. Có lẽ tôi sẽ nói: hãy hỏi mẹ anh muốn biết đến đâu, rồi tôn trọng điều đó. Và hãy hỏi bác sĩ về chăm sóc giảm nhẹ, không phải như lựa chọn cuối cùng, mà như một người bạn đồng hành. Seneca viết rằng ta không nhận được một đời ngắn, mà ta làm nó ngắn đi. Những ngày cuối, nếu được sống thật, có thể là những ngày dài nhất.

Câu hỏi thường gặp

Chăm sóc giảm nhẹ có phải là ngừng điều trị không?

Không. Chăm sóc giảm nhẹ có thể đi song song với điều trị bệnh, tập trung giảm triệu chứng và hỗ trợ tinh thần cho người bệnh, gia đình.

Nên đọc Seneca từ đâu?

Có thể bắt đầu với “Những lá thư gửi Lucilius” và tiểu luận “Về sự ngắn ngủi của đời người”, đều ngắn và dễ đọc.

Nói với người bệnh về tiên lượng có làm họ suy sụp không?

Nghiên cứu của Wright và cộng sự cho thấy trao đổi về cuối đời không làm tăng trầm cảm hay lo âu. Điều quan trọng là hỏi người bệnh muốn biết đến đâu.

Tài liệu tham khảo

1. Temel JS, Greer JA, Muzikansky A, et al. Early palliative care for patients with metastatic non-small-cell lung cancer. N Engl J Med. 2010;363(8):733–742. PMID: 20818875.
2. Wright AA, Zhang B, Ray A, et al. Associations between end-of-life discussions, patient mental health, medical care near death, and caregiver bereavement adjustment. JAMA. 2008;300(14):1665–1673. PMID: 18840840.
3. Kelley AS, Morrison RS. Palliative care for the seriously ill. N Engl J Med. 2015;373(8):747–755. PMID: 26287850.
4. Seneca. Epistulae Morales ad Lucilium, thư 26, 61, 78. Bản dịch tiếng Anh của R. M. Gummere, Loeb Classical Library.
5. Seneca. De Brevitate Vitae (Về sự ngắn ngủi của đời người).
6. Tacitus. Annales, quyển XV, 60–64.

Đọc tiếp

• Chủ nghĩa Khắc kỷ và liệu pháp nhận thức hành vi (CBT)
• Marcus Aurelius và cuốn nhật ký viết cho chính mình – Meditations
• Amor fati – yêu lấy số phận: Nietzsche và những người Khắc kỷ
• Tháp nhu cầu Maslow và hành trình đi tìm ý nghĩa

Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của thầy thuốc. Không tự ý dùng thuốc kê đơn; hãy hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc hay sản phẩm nào, nhất là với trẻ em, phụ nữ có thai, cho con bú và người có bệnh nền.

Tác giả: Ths.Ds. Nguyễn Bá Nghĩa, tự Nhuận Chi · Cập nhật: 09/11/2026