Tiêm vắc xin cúm hàng năm là cần thiết vì hai lý do: miễn dịch do vắc xin giảm dần theo thời gian, và virus cúm liên tục biến đổi nên thành phần vắc xin được cập nhật mỗi mùa. Mũi tiêm năm ngoái vì thế không còn đủ để bảo vệ bạn trước các chủng virus của năm nay.
Tóm tắt nhanh
- Miễn dịch sau tiêm cúm giảm dần theo thời gian.
- Virus cúm trôi kháng nguyên nên WHO cập nhật thành phần vắc xin hai lần mỗi năm.
- Vắc xin không ngăn mọi ca bệnh nhưng giảm nguy cơ bệnh nặng, vào hồi sức và tử vong.
- Phụ nữ có thai, trẻ nhỏ, người cao tuổi và người có bệnh nền là nhóm ưu tiên.
Mỗi mùa cúm, tôi lại nghe câu hỏi quen thuộc: “Năm ngoái tiêm rồi, năm nay có cần nữa không?”. Câu hỏi ấy rất hợp lý, vì với nhiều vắc xin khác như sởi hay viêm gan B, ta không phải tiêm lại mỗi năm. Cúm khác ở chỗ nào? Câu trả lời nằm ở sinh học của virus cúm, một loài virus thay áo liên tục. Tôi từng viết về những quan niệm sai lầm trong đại dịch cúm 1918; bài này nói về cúm mùa, thứ chúng ta gặp hằng năm.
Cúm mùa gây gánh nặng lớn đến mức nào?
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), mỗi năm thế giới có khoảng một tỷ ca cúm mùa, trong đó 3–5 triệu ca bệnh nặng, và cúm gây ra 290.000 đến 650.000 ca tử vong do bệnh hô hấp. Phần lớn người bệnh tự khỏi trong khoảng một tuần, nhưng gánh nặng dồn vào các nhóm nguy cơ cao.
WHO liệt kê các nhóm dễ bị bệnh nặng hoặc biến chứng khi mắc cúm: phụ nữ có thai, trẻ dưới 5 tuổi, người cao tuổi, người có bệnh mạn tính như bệnh tim, phổi, thận, chuyển hóa, gan, máu, và người bị suy giảm miễn dịch. Nhân viên y tế thì có nguy cơ cao bị lây và lây tiếp cho người bệnh.
Ở vùng ôn đới, dịch cúm chủ yếu xảy ra vào mùa đông. Với vùng nhiệt đới như Việt Nam, WHO cho biết cúm có thể xuất hiện quanh năm và bùng phát không theo quy luật rõ rệt. Điều đó có nghĩa là người Việt không nên chỉ nghĩ đến cúm khi trời trở lạnh.
Biến chứng của cúm, theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), gồm viêm phổi do vi khuẩn, viêm tai, viêm xoang và làm nặng thêm các bệnh mạn tính như suy tim, hen, đái tháo đường. Với người có bệnh nền, một đợt cúm có thể là cú hích khiến bệnh cũ mất kiểm soát.
Vì sao mũi tiêm năm ngoái không còn đủ?
CDC nêu rõ hai lý do phải tiêm vắc xin cúm hàng năm. Thứ nhất, khả năng bảo vệ do vắc xin tạo ra giảm dần theo thời gian. Thứ hai, virus cúm thay đổi liên tục, nên thành phần vắc xin được xem xét và cập nhật mỗi năm theo các chủng dự kiến lưu hành.
Hai lý do này cộng hưởng: đến mùa sau, kháng thể còn lại vừa thấp hơn, vừa có thể không khớp với virus mới. Một mũi tiêm mới giải quyết cả hai vấn đề.
CDC cũng lưu ý về thời điểm: người lớn, đặc biệt người từ 65 tuổi, nhìn chung không nên tiêm quá sớm so với mùa cúm vì khả năng bảo vệ có thể giảm dần. Chi tiết này cho thấy sự suy giảm miễn dịch là có thật và được tính đến khi lên lịch tiêm.
Virus cúm “đổi áo” như thế nào?
Virus cúm mang trên bề mặt hai loại protein là hemagglutinin (H) và neuraminidase (N). Kháng thể nhận diện virus chủ yếu qua các protein này. Khi gen của virus tích lũy đột biến nhỏ, hình dạng H và N thay đổi dần, gọi là trôi kháng nguyên (antigenic drift), khiến kháng thể cũ nhận diện kém đi.
CDC mô tả trôi kháng nguyên có thể xảy ra từ mùa này sang mùa khác, thậm chí ngay trong một mùa cúm. Hình dung đơn giản: hệ miễn dịch như người bảo vệ nhớ mặt kẻ trộm qua tấm ảnh; mỗi mùa kẻ trộm thay kiểu tóc, nên nhận ra chậm hơn.
WHO phân loại virus cúm thành bốn loại A, B, C và D. Cúm A và B gây các đợt dịch theo mùa. Hiện nay ở người lưu hành hai phân típ cúm A là A(H1N1)pdm09 và A(H3N2). Cúm B chia thành hai dòng là B/Victoria và B/Yamagata. Theo WHO, chỉ cúm A từng gây đại dịch.
| Thay đổi | Cơ chế | Hệ quả |
|---|---|---|
| Trôi kháng nguyên (drift) | Đột biến nhỏ, tích lũy dần trên H và N | Kháng thể cũ nhận diện kém đi; là lý do cập nhật vắc xin hằng năm |
| Miễn dịch suy giảm | Lượng kháng thể sau tiêm giảm theo thời gian | Bảo vệ yếu đi ở mùa sau, rõ hơn ở người cao tuổi |
| Thích nghi khi nuôi trong trứng | Virus A(H3N2) dễ biến đổi khi nhân lên trong trứng gà | Có thể làm giảm hiệu quả với H3N2 (CDC) |
Ai chọn chủng virus cho vắc xin mỗi năm?
WHO, thông qua Hệ thống Giám sát và Đáp ứng Cúm Toàn cầu (GISRS), theo dõi virus cúm liên tục và mỗi năm đưa ra hai khuyến cáo về thành phần vắc xin, một cho mùa cúm Bắc bán cầu và một cho Nam bán cầu. WHO cũng hướng dẫn các nước nhiệt đới chọn công thức phù hợp.
Việc chọn chủng giống một bài toán dự báo. CDC giải thích rằng các chuyên gia phải chọn virus đưa vào vắc xin trước nhiều tháng để kịp sản xuất và phân phối. Trong thời gian đó, virus ngoài cộng đồng vẫn tiếp tục biến đổi. Vì vậy, luôn có khả năng vắc xin không khớp hoàn toàn với chủng lưu hành.
Một ví dụ cho thấy hệ thống này vận hành theo dữ liệu thật: theo WHO, từ tháng 3/2020 đến nay không còn xác nhận được virus cúm B/Yamagata lưu hành tự nhiên. WHO vì thế khuyến cáo bỏ thành phần B/Yamagata và chuyển từ vắc xin bốn chủng sang vắc xin ba chủng. CDC cho biết vắc xin cúm tại Hoa Kỳ mùa 2026–2027 đều là vắc xin ba chủng, gồm A(H1N1), A(H3N2) và B/Victoria.
Bạn đọc có thể thấy trên thị trường Việt Nam vẫn còn tên gọi vắc xin “4 chủng” hoặc “3 chủng” tùy sản phẩm và thời điểm. Điều quan trọng là vắc xin được cập nhật theo khuyến cáo thành phần của mùa đó; hãy hỏi cơ sở tiêm chủng.
Tiêm vắc xin cúm hàng năm hiệu quả đến đâu?
Hiệu quả vắc xin cúm thay đổi theo từng mùa. Theo CDC, khi vắc xin khớp tốt với virus lưu hành, tiêm vắc xin giảm nguy cơ mắc cúm phải đi khám khoảng 40–60% trong cộng đồng nói chung. Con số này thấp hơn nhiều vắc xin khác, nhưng lợi ích lớn nằm ở việc giảm bệnh nặng.
CDC dẫn một tổng quan năm 2021: ở người lớn phải nhập viện vì cúm, người đã tiêm vắc xin có nguy cơ vào hồi sức tích cực thấp hơn 26% và nguy cơ tử vong do cúm thấp hơn 31% so với người không tiêm. Theo dữ liệu giám sát của CDC từ mùa 2016–2017 đến 2024–2025, trẻ đã tiêm vắc xin cúm ít có nguy cơ tử vong do cúm hơn khoảng 80% so với trẻ chưa tiêm.
Hiệu quả còn phụ thuộc người được tiêm. CDC cho biết vắc xin cúm thường đáp ứng tốt ở người trẻ khỏe mạnh và trẻ lớn, trong khi một số người cao tuổi và người có bệnh mạn tính tạo miễn dịch kém hơn. Với người từ 65 tuổi, CDC ưu tiên ba loại vắc xin liều cao, có tá dược hoặc tái tổ hợp.
Từ góc nhìn dược học, tôi thích so sánh vắc xin cúm với dây an toàn. Dây an toàn không ngăn mọi tai nạn, và có năm “đường trơn” hơn năm khác. Nhưng khi có va chạm, người thắt dây thường bị thương nhẹ hơn. Giá trị của vắc xin cúm nằm ở chỗ đó: không hoàn hảo, nhưng giảm đáng kể nguy cơ kết cục xấu.
Ai nên tiêm và nên tiêm vào lúc nào?
WHO khuyến cáo tiêm vắc xin cúm hằng năm cho phụ nữ có thai, trẻ từ 6 tháng đến 5 tuổi, người trên 65 tuổi, người có bệnh mạn tính và nhân viên y tế. CDC khuyến cáo rộng hơn: mọi người từ 6 tháng tuổi trở lên, trừ số ít trường hợp, nên tiêm mỗi mùa.
- Trẻ em: theo CDC, trẻ từ 6 tháng đến 8 tuổi tiêm lần đầu, hoặc trước đó mới tiêm một mũi, cần 2 mũi cách nhau ít nhất 4 tuần.
- Phụ nữ có thai: là nhóm WHO ưu tiên; CDC cho biết tiêm trong ba tháng cuối thai kỳ còn giúp bảo vệ em bé trong vài tháng đầu sau sinh, khi bé chưa đủ tuổi tiêm.
- Người cao tuổi và người có bệnh nền: nguy cơ biến chứng cao, cần trao đổi với bác sĩ về loại vắc xin phù hợp.
- Người chăm sóc trẻ nhỏ, người già: tiêm để tự giảm nguy cơ mắc bệnh; CDC lưu ý bằng chứng về bảo vệ gián tiếp người xung quanh còn chưa thống nhất.
Về thời điểm, CDC cho biết cơ thể cần khoảng hai tuần sau tiêm để tạo kháng thể bảo vệ, nên tốt hơn là tiêm trước khi virus bắt đầu lan rộng trong cộng đồng. Ở Việt Nam, vì cúm có thể lưu hành quanh năm, bạn nên hỏi cơ sở tiêm chủng về loại vắc xin đang được cung cấp và lịch tiêm phù hợp.
Ngoài vắc xin, các thói quen như ngủ đủ, rửa tay, che miệng khi ho cũng góp phần phòng bệnh. Tôi đã viết riêng về giấc ngủ và hệ miễn dịch, một yếu tố thường bị xem nhẹ khi nói đến đáp ứng với vắc xin.
Vắc xin cúm có an toàn không?
WHO cho biết vắc xin cúm an toàn và hiệu quả đã được sử dụng hơn 60 năm. Theo CDC, tác dụng phụ thường nhẹ và ngắn: đau, đỏ, sưng chỗ tiêm, nhức đầu, sốt, đau cơ, buồn nôn, mệt. Vắc xin tiêm chứa virus bất hoạt hoặc protein virus nên không thể gây bệnh cúm.
Về tác dụng phụ nghiêm trọng, CDC cho biết có thể có nguy cơ tăng nhẹ hội chứng Guillain-Barré, ước tính khoảng 1–2 ca thêm trên một triệu liều, và dữ liệu giữa các mùa không thống nhất. Như mọi thuốc, phản ứng dị ứng nặng có thể xảy ra nhưng rất hiếm, vì vậy người tiêm cần ở lại theo dõi sau tiêm theo hướng dẫn của cơ sở tiêm chủng.
Dị ứng trứng từng là nỗi lo lớn. Hiện nay CDC cho biết người từ 6 tháng tuổi trở lên bị dị ứng trứng vẫn có thể tiêm bất kỳ vắc xin cúm nào phù hợp với tuổi và sức khỏe, dù sản xuất bằng trứng hay không. Người từng có phản ứng dị ứng nặng với chính vắc xin cúm thì cần bác sĩ đánh giá trước.
Những hiểu lầm nào khiến người ta bỏ qua mũi tiêm?
Có ba hiểu lầm phổ biến: “tiêm vắc xin cúm sẽ bị cúm”, “tiêm rồi mà vẫn bị cúm thì tiêm làm gì”, và “người khỏe không cần tiêm”. Cả ba đều có thể giải thích bằng chính các dữ liệu của CDC và WHO đã nêu ở trên.
- “Tiêm xong bị cúm”: vắc xin tiêm không chứa virus sống. Người tiêm có thể đã nhiễm virus ngay trước khi tiêm, hoặc trong khoảng hai tuần cơ thể chưa kịp tạo kháng thể, hoặc nhiễm một virus đường hô hấp khác.
- “Tiêm rồi vẫn mắc”: đúng là có thể mắc, nhưng nghiên cứu được CDC dẫn cho thấy bệnh thường nhẹ hơn, giảm nguy cơ vào hồi sức và tử vong.
- “Người khỏe không cần”: người khỏe vẫn có thể mắc cúm, phải nghỉ học, nghỉ làm và có thể lây cho người già, trẻ nhỏ trong gia đình.
Ghi chú của Nhuận Chi
Virus cúm dạy chúng ta một bài học khiêm tốn: không có tấm khiên nào dùng mãi được. Miễn dịch cũng như kiến thức, cần được cập nhật. Một mũi tiêm mỗi năm là cách nhỏ để theo kịp một đối thủ không bao giờ đứng yên.
Khi nào nên đi khám thay vì tự theo dõi?
Nếu đã mắc cúm, phần lớn người khỏe có thể nghỉ ngơi và uống đủ nước tại nhà. Nhưng người có dấu hiệu nặng, hoặc thuộc nhóm nguy cơ cao, cần được khám sớm. WHO khuyên người có bệnh nền hoặc triệu chứng nặng nên tìm đến cơ sở y tế.
Khi nào nên đi khám ngay
- Khó thở, thở nhanh, đau hoặc tức ngực.
- Sốt cao kéo dài, hoặc đỡ rồi lại sốt, ho nặng hơn.
- Lơ mơ, lú lẫn, co giật; trẻ li bì, bỏ bú.
- Môi, da tím tái; không uống được, tiểu rất ít.
- Phụ nữ có thai, trẻ nhỏ, người cao tuổi, người có bệnh nền có triệu chứng cúm.
- Sau tiêm vắc xin có khó thở, sưng mặt, nổi mề đay toàn thân, yếu chân tay tăng dần.
Điểm chính cần nhớ
- Miễn dịch sau tiêm giảm dần và virus cúm biến đổi liên tục.
- WHO cập nhật thành phần vắc xin hai lần mỗi năm.
- Vắc xin cúm giảm nguy cơ bệnh nặng, vào hồi sức và tử vong.
- Cần khoảng hai tuần sau tiêm để có kháng thể bảo vệ.
- Phụ nữ có thai, trẻ nhỏ, người cao tuổi, người có bệnh nền là nhóm ưu tiên.
Câu hỏi thường gặp
Có nên tiêm vắc xin cúm hàng năm không?
Có. Cả WHO và CDC đều khuyến cáo tiêm vắc xin cúm mỗi năm, vì miễn dịch giảm dần và thành phần vắc xin được cập nhật theo virus lưu hành. Nhóm nguy cơ cao như phụ nữ có thai, trẻ nhỏ, người cao tuổi và người có bệnh nền càng nên tiêm đều đặn.
Tiêm vắc xin cúm bao lâu thì có tác dụng?
Theo CDC, cơ thể cần khoảng hai tuần sau tiêm để tạo kháng thể bảo vệ. Vì vậy, nên tiêm trước khi cúm lan rộng trong cộng đồng. Nếu bị nhiễm virus trong hai tuần này, bạn vẫn có thể mắc cúm.
Đang cho con bú có tiêm vắc xin cúm được không?
Phụ nữ đang cho con bú thường vẫn có thể tiêm vắc xin cúm dạng tiêm. Tuy vậy, mỗi người có tình trạng sức khỏe riêng, nên hãy trao đổi với bác sĩ hoặc nhân viên tiêm chủng trước khi tiêm để được tư vấn loại vắc xin phù hợp.
Đã từng mắc cúm năm nay có cần tiêm nữa không?
Vẫn nên tiêm. Có nhiều chủng virus cúm cùng lưu hành, và vắc xin bảo vệ trước nhiều chủng. Mắc một chủng không bảo vệ bạn trước các chủng khác. Nên chờ khỏi bệnh rồi hỏi bác sĩ về thời điểm tiêm phù hợp.
Tài liệu tham khảo
- World Health Organization (WHO). Influenza (seasonal) – Fact sheet. 28/02/2025.
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Key Facts About Seasonal Flu Vaccine. Cập nhật 01/09/2026.
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Benefits of Flu Vaccination. 28/05/2026.
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Guillain-Barré Syndrome and Flu Vaccine; Flu Vaccines and People with Egg Allergies.
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Flu and Children (trẻ 6 tháng – 8 tuổi cần 2 mũi khi tiêm lần đầu).
- World Health Organization (WHO). Transitioning to trivalent seasonal influenza vaccines (5/2025).
Đọc tiếp
- Bài học từ 10 quan niệm sai lầm trong Đại dịch cúm 1918, đại dịch lớn nhất lịch sử loài người
- Giấc ngủ và hệ miễn dịch – điều khoa học đã chứng minh
- Tìm Hiểu Về Virus Metapneumovirus (HMPV) – Mối Nguy Hiểm Đường Hô Hấp Bạn Cần Biết
- Mix and Match vắc xin COVID-19 có hiệu quả và an toàn không?
Tất cả nội dung không thay thế cho chỉ định của bác sỹ. Hỏi ý kiến chuyên gia trước khi dùng.
Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của thầy thuốc. Không tự ý dùng thuốc kê đơn; hãy hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc hay sản phẩm nào, nhất là với trẻ em, phụ nữ có thai, cho con bú và người có bệnh nền.
Tác giả: Ths.Ds. Nguyễn Bá Nghĩa, tự Nhuận Chi · Cập nhật: 03/11/2026
Ý kiến của bạn