“Con thông minh quá!” – một lời khen tưởng chừng vô hại mà hầu hết cha mẹ đều từng nói với con mình. Nhưng nghiên cứu kéo dài hàng chục năm của nhà tâm lý học Carol Dweck (Đại học Stanford) lại chỉ ra rằng chính kiểu khen ngợi này, nếu lặp lại thường xuyên, có thể vô tình cản trở sự phát triển lâu dài của trẻ.
Hai kiểu tư duy: cố định và tăng trưởng
Dweck phân biệt hai kiểu niềm tin (“mindset”) mà con người có thể mang về chính khả năng của mình. Người mang “tư duy cố định” (fixed mindset) tin rằng trí thông minh, tài năng là những phẩm chất bẩm sinh, gần như không thay đổi được – vì vậy họ có xu hướng né tránh thử thách (sợ thất bại sẽ chứng minh mình “không đủ giỏi”), dễ bỏ cuộc khi gặp khó khăn, và xem nỗ lực nhiều là dấu hiệu của sự kém cỏi.
Ngược lại, người mang “tư duy tăng trưởng” (growth mindset) tin rằng năng lực có thể được phát triển thông qua nỗ lực, chiến lược đúng đắn và sự giúp đỡ từ người khác. Họ xem thử thách là cơ hội học hỏi, xem thất bại là thông tin phản hồi hữu ích chứ không phải bản án về giá trị bản thân, và có xu hướng kiên trì hơn khi gặp trở ngại.
Vai trò của lời khen: khen quá trình, không khen kết quả cố định
Một trong những phát hiện thực tiễn quan trọng nhất từ nghiên cứu của Dweck là: cách cha mẹ, giáo viên khen ngợi trẻ có thể định hình mindset của trẻ. Khen “con thông minh” (khen một đặc điểm cố định) có xu hướng khiến trẻ né tránh thử thách để bảo vệ hình ảnh “thông minh” đó. Trong khi đó, khen “con đã rất kiên trì tìm ra cách giải bài này” (khen quá trình, nỗ lực, chiến lược) khuyến khích trẻ tiếp tục thử sức với những nhiệm vụ khó hơn.
Không phải “chỉ cần cố gắng là được”
Một hiểu lầm phổ biến là growth mindset đơn thuần nghĩa là “cứ cố gắng thì sẽ thành công”. Bản thân Dweck, trong các bài viết sau này, đã lên tiếng làm rõ: growth mindset không phải là nỗ lực một cách mù quáng, mà là sẵn sàng thử những chiến lược mới, tìm kiếm sự giúp đỡ khi cần, và xem việc chưa làm được là “chưa làm được – bây giờ” (not yet) chứ không phải “không bao giờ làm được”.
Với các bậc cha mẹ, bài học thực tế có lẽ đơn giản mà sâu sắc: điều ta chú ý và khen ngợi ở con mỗi ngày, theo thời gian, sẽ trở thành cách con nhìn nhận chính khả năng của bản thân.
Nguồn tham khảo
- Carol Dweck – Wikipedia
- Stanford – “Growth Mindset and Enhanced Learning”
- EdWeek – “Carol Dweck Revisits the ‘Growth Mindset'”
Ý kiến của bạn