Hệ vi sinh đường ruột và trục não-ruột – khi hệ tiêu hóa ảnh hưởng tới tâm trạng

Trong cơ thể mỗi người trưởng thành có hàng nghìn tỷ vi sinh vật – vi khuẩn, vi nấm, virus – cư trú chủ yếu trong đường ruột, tạo thành cái gọi là hệ vi sinh đường ruột (gut microbiome). Trong hai thập kỷ gần đây, khoa học ngày càng phát hiện ra rằng quần thể vi sinh vật này không chỉ liên quan đến tiêu hóa, mà còn có mối liên hệ sâu sắc, hai chiều với chức năng não bộ và trạng thái tâm lý – mối liên hệ được gọi là “trục não – ruột” (gut-brain axis).

Đường ruột được ví như “bộ não thứ hai”

Ruột người chứa một hệ thống thần kinh riêng gọi là hệ thần kinh ruột (enteric nervous system), với số lượng tế bào thần kinh nhiều đến mức được các nhà khoa học gọi vui là “bộ não thứ hai”. Hệ thần kinh ruột giao tiếp liên tục với não bộ trung ương thông qua dây thần kinh phế vị (vagus nerve), hệ miễn dịch, và các chất chuyển hóa do vi sinh vật đường ruột sản xuất ra.

Vi sinh vật đường ruột và chất dẫn truyền thần kinh

Một phát hiện đáng chú ý là phần lớn serotonin trong cơ thể – chất dẫn truyền thần kinh đóng vai trò quan trọng trong điều hòa tâm trạng – thực chất được sản xuất tại đường ruột, với sự tham gia của hệ vi sinh vật ở đó. Ngoài ra, vi khuẩn đường ruột còn sản xuất ra các axit béo chuỗi ngắn và nhiều hợp chất khác có khả năng tác động tới hệ viêm, hệ miễn dịch, và gián tiếp ảnh hưởng đến chức năng não bộ.

Nghiên cứu về mối liên hệ với sức khỏe tâm thần

Nhiều nghiên cứu gần đây trên các tạp chí khoa học uy tín đã tìm thấy mối liên hệ giữa sự mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột (dysbiosis) với các vấn đề như lo âu, trầm cảm, thậm chí một số rối loạn phát triển thần kinh. Dù mối quan hệ nhân quả cụ thể – liệu mất cân bằng vi sinh gây ra vấn đề tâm thần, hay ngược lại, hay cả hai cùng chịu ảnh hưởng từ một yếu tố thứ ba – vẫn đang tiếp tục được nghiên cứu làm rõ, hướng nghiên cứu này đã mở ra một cách tiếp cận mới trong chăm sóc sức khỏe tâm thần: chăm sóc từ “gốc rễ” đường ruột, thay vì chỉ can thiệp trực tiếp vào não bộ.

Ứng dụng thực tế: nuôi dưỡng hệ vi sinh khỏe mạnh

Từ những hiểu biết này, các khuyến nghị thực tế để nuôi dưỡng một hệ vi sinh đường ruột khỏe mạnh bao gồm: ăn đa dạng chất xơ từ rau củ, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt (thức ăn cho vi khuẩn có lợi – prebiotics), bổ sung thực phẩm lên men hoặc probiotics khi cần thiết, hạn chế thực phẩm chế biến sẵn nhiều đường, và tránh lạm dụng kháng sinh không cần thiết vì có thể tiêu diệt cả những vi khuẩn có lợi trong đường ruột.

Nguồn tham khảo

• PMC – “The Microbiota-Gut-Brain Axis”
• PMC – “Microbiome Gut-Brain-Axis: Impact on Brain Development and Mental Health”