Marcus Aurelius và cuốn nhật ký viết cho chính mình – Meditations

Có một nghịch lý thú vị trong lịch sử triết học: một trong những cuốn sách ảnh hưởng nhất của trường phái Khắc kỷ (Stoicism) chưa bao giờ được viết ra với ý định xuất bản. Đó là “Meditations” (Suy tưởng) của Marcus Aurelius – vị hoàng đế La Mã trị vì từ năm 161 đến 180 sau Công nguyên.

Marcus Aurelius viết những dòng này không phải cho độc giả, không phải để lưu danh hậu thế, mà đơn giản là viết cho chính mình – những ghi chú riêng tư trong các đêm dài giữa những chiến dịch quân sự, giữa gánh nặng trị vì một đế chế rộng lớn. Tiêu đề gốc bằng tiếng Hy Lạp mà ông dùng gần với nghĩa “những điều gửi tới chính mình” hơn là một tác phẩm triết học có hệ thống.

Viết để tự nhắc nhở, không phải để thuyết giảng

Điều làm nên giá trị đặc biệt của Meditations chính là tính chân thực đó. Đây không phải là một người thầy đang giảng đạo lý cho học trò, mà là một người đang vật lộn với chính những yếu đuối, những cơn giận, những khoảnh khắc nản lòng của bản thân, rồi tự viết ra những lời nhắc nhở để quay về với lý trí. Nhiều đoạn trong sách bắt đầu bằng những lời tự trách, tự nhắc: hãy nhớ rằng mọi chuyện rồi sẽ qua, hãy nhớ rằng người khiến ta khó chịu hôm nay cũng đang vật lộn với những giới hạn của chính họ, hãy nhớ rằng ta không kiểm soát được ngoại cảnh mà chỉ kiểm soát được phản ứng của mình.

Đây chính là cốt lõi thực hành của chủ nghĩa Khắc kỷ mà Marcus Aurelius thấm nhuần từ người thầy Epictetus (dù bản thân là một nô lệ được giải phóng, tư tưởng của Epictetus lại ảnh hưởng sâu sắc tới vị hoàng đế quyền lực bậc nhất thời đó) – phân định rạch ròi giữa điều nằm trong tầm kiểm soát của ta và điều không.

Một hình thức “nhật ký khắc kỷ”

Ngày nay, nhiều người thực hành hình thức viết nhật ký buổi tối theo tinh thần của Marcus Aurelius: cuối ngày, dành vài phút nhìn lại – hôm nay mình đã phản ứng với nghịch cảnh như thế nào, mình đã giữ được sự bình thản ở đâu, và ở đâu mình đã để cảm xúc cuốn đi. Không cần văn hoa, không cần logic chặt chẽ, chỉ cần thành thật với chính mình.

Có lẽ bài học lớn nhất mà một vị hoàng đế để lại cho hậu thế qua cuốn sổ tay riêng tư ấy không phải là một học thuyết, mà là một tấm gương: dù ở đỉnh cao quyền lực nào, con người vẫn cần một không gian riêng để đối thoại với chính mình, để giữ cho mình không lạc mất giữa những trách nhiệm và cám dỗ của cuộc đời.

Nguồn tham khảo

• Wikipedia – “Meditations”
• Stanford Encyclopedia of Philosophy – mục từ “Marcus Aurelius”
• Psychology Today – “Why Marcus Aurelius Really Wrote the Meditations”