Với trẻ từ 1 tuổi trở lên bị ho do cảm lạnh, mật ong có thể giảm ho về đêm nhẹ nhàng, hiệu quả ngang hoặc hơn nhiều siro ho bán tự do. Trẻ dưới 1 tuổi không được dùng mật ong vì nguy cơ ngộ độc botulinum. Thuốc ho chứa codein không dùng cho trẻ dưới 12 tuổi.
Tóm tắt nhanh
- Mật ong có thể giảm ho về đêm ở trẻ từ 1 tuổi, bằng chứng mức trung bình đến thấp.
- Không cho trẻ dưới 1 tuổi dùng mật ong vì nguy cơ ngộ độc botulinum.
- Siro ho bán tự do có ít bằng chứng; không dùng thuốc ho cảm phối hợp cho trẻ dưới 2 tuổi.
- Codein chống chỉ định cho trẻ dưới 12 tuổi; trẻ thở nhanh, rút lõm ngực cần đi khám.
Mỗi mùa lạnh, câu hỏi tôi nhận nhiều nhất từ các phụ huynh là: con ho cả đêm, có nên mua siro ho không, hay pha mật ong như bà vẫn làm? Là một dược sĩ, tôi muốn trả lời câu này bằng bằng chứng, không bằng kinh nghiệm truyền miệng. Bài viết này tóm tắt những gì các tổng quan Cochrane và thử nghiệm lâm sàng cho thấy, cùng các giới hạn an toàn cha mẹ cần nhớ.
Vì sao trẻ ho nhiều vào mùa lạnh?
Trẻ ho nhiều vào mùa lạnh chủ yếu do nhiễm virus đường hô hấp trên như rhinovirus, virus cúm, RSV, hMPV, lây lan mạnh khi trẻ ở trong nhà, tiếp xúc gần. Ho là phản xạ bảo vệ giúp tống đờm, chất nhầy; phần lớn ho do cảm lạnh tự giảm sau một đến ba tuần.
Trẻ nhỏ có thể bị sáu đến tám đợt cảm lạnh mỗi năm, nhất là năm đầu đi nhà trẻ. Ho thường nặng hơn về đêm do dịch mũi chảy xuống họng khi nằm. Tôi đã viết về một tác nhân ngày càng được chú ý trong bài tìm hiểu về virus hMPV. Với cúm, tiêm vắc xin hằng năm vẫn là biện pháp phòng bệnh nền tảng, như tôi phân tích trong bài tiêm vắc xin cúm hằng năm.
Điều cha mẹ cần hiểu trước tiên: mục tiêu không phải là làm hết ho ngay, mà là giúp trẻ dễ chịu, ngủ được, uống đủ nước, và nhận ra sớm khi ho là dấu hiệu của bệnh nặng hơn.
Mật ong có giúp giảm ho cho trẻ không?
Có, mật ong có thể giúp giảm ho ở trẻ từ 1 tuổi trở lên. Tổng quan Cochrane năm 2018 của Oduwole và cộng sự kết luận mật ong có lẽ giảm ho tốt hơn không điều trị, giả dược và diphenhydramine, có thể tương đương dextromethorphan, độ chắc chắn bằng chứng trung bình đến thấp.
Một thử nghiệm được trích dẫn nhiều là nghiên cứu của Paul và cộng sự năm 2007 trên 105 trẻ từ 2 đến 18 tuổi bị ho do nhiễm khuẩn hô hấp trên. Trẻ được cho uống mật ong kiều mạch, dextromethorphan vị mật ong, hoặc không điều trị trước khi ngủ. Cha mẹ đánh giá mật ong cải thiện tần suất ho, mức độ ho và giấc ngủ của cả trẻ lẫn cha mẹ rõ nhất so với không điều trị.
Ở người lớn và trẻ em nói chung, phân tích gộp của Abuelgasim và cộng sự năm 2021 trên BMJ Evidence-Based Medicine cũng ghi nhận mật ong cải thiện triệu chứng nhiễm khuẩn hô hấp trên, đặc biệt tần suất và mức độ ho, so với chăm sóc thông thường. Tác giả gợi ý mật ong là lựa chọn thay thế hợp lý cho kháng sinh trong những trường hợp không cần kháng sinh.
Dùng mật ong cho trẻ thế nào cho an toàn?
Dùng mật ong an toàn là chỉ cho trẻ từ 1 tuổi trở lên, liều khoảng nửa đến một thìa cà phê với trẻ 1 đến 5 tuổi, một thìa với trẻ 6 đến 11 tuổi, hai thìa với trẻ từ 12 tuổi, uống trước khi ngủ. Có thể pha nước ấm, không pha nước sôi.
| Tuổi | Mật ong | Ghi chú |
|---|---|---|
| Dưới 1 tuổi | Không dùng | Nguy cơ ngộ độc botulinum ở trẻ nhũ nhi |
| 1–5 tuổi | Khoảng 2,5 ml | Trước khi ngủ |
| 6–11 tuổi | Khoảng 5 ml | Trước khi ngủ |
| Từ 12 tuổi | Khoảng 10 ml | Trước khi ngủ |
Liều trên là liều đã dùng trong thử nghiệm của Paul và cộng sự. Trẻ có tiểu đường hoặc dị ứng với sản phẩm từ ong cần hỏi bác sĩ trước. Mật ong cũng là đường, nên đánh răng sau khi uống để bảo vệ răng của trẻ.
Vì sao trẻ dưới 1 tuổi không được dùng mật ong?
Trẻ dưới 1 tuổi không được dùng mật ong vì mật ong có thể chứa bào tử vi khuẩn Clostridium botulinum. Ruột của trẻ nhũ nhi chưa có hệ vi sinh đủ trưởng thành để ngăn bào tử phát triển và sinh độc tố, gây liệt cơ, khó thở. Đun nóng thông thường không diệt được bào tử.
Ngộ độc botulinum ở trẻ nhũ nhi hiếm gặp nhưng nguy hiểm: trẻ táo bón, bú yếu, khóc yếu, mặt kém biểu cảm, mềm nhũn. Vì thế khuyến cáo không cho trẻ dưới 12 tháng ăn mật ong dưới mọi hình thức, kể cả chấm núm vú giả hay trộn vào thức ăn, được các cơ quan y tế thống nhất.
Siro ho bán không cần đơn có hiệu quả không?
Bằng chứng cho siro ho bán không cần đơn ở trẻ em còn yếu. Tổng quan Cochrane của Smith và cộng sự năm 2014 không tìm thấy bằng chứng tốt ủng hộ hay phản đối hiệu quả của các thuốc này trong ho cấp. Thuốc ho, cảm phối hợp còn có thể gây quá liều ở trẻ nhỏ.
Các thuốc trong nhóm này gồm thuốc giảm ho như dextromethorphan, thuốc kháng histamin, thuốc long đờm, thuốc co mạch. Nhiều cơ quan quản lý dược khuyến cáo không dùng thuốc ho, thuốc cảm phối hợp bán tự do cho trẻ dưới 2 tuổi, và thận trọng với trẻ dưới 6 tuổi. Rủi ro lớn nhất là cha mẹ cho trẻ uống nhiều sản phẩm cùng lúc mà không biết chúng chứa cùng một hoạt chất.
- Đọc kỹ thành phần, không dùng hai thuốc có cùng hoạt chất.
- Dùng dụng cụ đong đi kèm, không dùng thìa ăn.
- Không dùng thuốc người lớn chia liều cho trẻ.
- Hỏi dược sĩ khi không chắc chắn.
Tại sao không dùng codein cho trẻ?
Codein không được dùng cho trẻ dưới 12 tuổi vì một số trẻ chuyển hóa codein thành morphin rất nhanh, gây ức chế hô hấp, có thể tử vong. Năm 2017, FDA Hoa Kỳ đã đưa ra chống chỉ định này. Thận trọng cả với trẻ từ 12 đến 18 tuổi béo phì, ngưng thở khi ngủ.
Ở nước ta, một số siro ho thảo dược hoặc thuốc ho phối hợp có thể chứa codein. Cha mẹ nên đọc kỹ thành phần, và nếu thấy codein, terpin codein hay dihydrocodein trên nhãn, hãy hỏi dược sĩ trước khi cho trẻ dùng. Phụ nữ đang cho con bú cũng được khuyên tránh codein vì nguy cơ tương tự cho trẻ bú mẹ.
Ngoài mật ong, cha mẹ có thể làm gì?
Ngoài mật ong, cha mẹ có thể giúp trẻ dễ chịu bằng cách cho uống đủ nước ấm, rửa mũi bằng nước muối sinh lý, kê cao đầu khi ngủ với trẻ lớn, giữ phòng thoáng, đủ ẩm, tránh khói thuốc lá. Hạ sốt bằng paracetamol đúng liều khi trẻ sốt cao, khó chịu.
Giấc ngủ đủ cũng giúp hệ miễn dịch hoạt động tốt hơn, điều tôi đã tổng hợp trong bài giấc ngủ và hệ miễn dịch. Kháng sinh không có tác dụng với virus cảm lạnh, và dùng không cần thiết góp phần làm tăng kháng thuốc, như bài kháng kháng sinh đã phân tích.
Khi nào nên đi khám?
Nên đưa trẻ đi khám khi trẻ dưới 3 tháng tuổi ho hoặc sốt, trẻ thở nhanh, rút lõm lồng ngực, môi tím, sốt cao trên ba ngày, ho cơn rũ rượi, ho ra máu, bỏ bú, li bì, hoặc ho kéo dài trên ba tuần. Đây là dấu hiệu có thể của viêm phổi, ho gà hoặc bệnh khác.
- Thở nhanh: trẻ 2 đến 12 tháng từ 50 lần mỗi phút, trẻ 1 đến 5 tuổi từ 40 lần mỗi phút trở lên.
- Thở rít khi nằm yên, khò khè lần đầu.
- Ho sau khi sặc thức ăn, đồ chơi nhỏ.
- Trẻ có bệnh tim, phổi mạn tính, sinh non.
Câu hỏi thường gặp
Mật ong chanh hay mật ong hấp quất có tốt hơn mật ong nguyên chất?
Chưa có bằng chứng cho thấy pha thêm chanh, quất hay gừng làm tăng hiệu quả. Có thể dùng để trẻ dễ uống, miễn là trẻ trên 1 tuổi và không quá chua.
Có nên cho trẻ uống mật ong mỗi ngày để phòng ho?
Không có bằng chứng mật ong phòng được cảm lạnh. Dùng hằng ngày còn tăng lượng đường và nguy cơ sâu răng.
Phụ nữ mang thai bị ho có dùng mật ong được không?
Mật ong với lượng vừa phải thường được coi là an toàn cho người lớn, kể cả phụ nữ mang thai. Người có tiểu đường thai kỳ cần hỏi bác sĩ.
Trẻ ho có cần uống kháng sinh không?
Phần lớn ho ở trẻ do virus, không cần kháng sinh. Bác sĩ chỉ kê kháng sinh khi nghi nhiễm khuẩn.
Tài liệu tham khảo
- Oduwole O, Udoh EE, Oyo-Ita A, Meremikwu MM. Honey for acute cough in children. Cochrane Database Syst Rev. 2018;4(4):CD007094. PMID: 29633783.
- Paul IM, Beiler J, McMonagle A, et al. Effect of honey, dextromethorphan, and no treatment on nocturnal cough and sleep quality for coughing children and their parents. Arch Pediatr Adolesc Med. 2007;161(12):1140–1146. PMID: 18056558.
- Smith SM, Schroeder K, Fahey T. Over-the-counter (OTC) medications for acute cough in children and adults in community settings. Cochrane Database Syst Rev. 2014;(11):CD001831. PMID: 25420096.
- Abuelgasim H, Albury C, Lee J. Effectiveness of honey for symptomatic relief in upper respiratory tract infections: a systematic review and meta-analysis. BMJ Evid Based Med. 2021;26(2):57–64. PMID: 32817011.
- U.S. Food and Drug Administration. FDA restricts use of prescription codeine pain and cough medicines and tramadol pain medicines in children. Drug Safety Communication, 20/04/2017.
Đọc tiếp
- Giấc ngủ và hệ miễn dịch – điều khoa học đã chứng minh
- Tiêm vắc xin cúm hàng năm: vì sao mũi năm ngoái không đủ
- Tìm Hiểu Về Virus Metapneumovirus (HMPV) – Mối Nguy Hiểm Đường Hô Hấp Bạn Cần Biết
- Kháng kháng sinh – mối đe dọa thầm lặng của y học hiện đại
Tất cả nội dung không thay thế cho chỉ định của bác sỹ. Hỏi ý kiến chuyên gia trước khi dùng.
Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của thầy thuốc. Không tự ý dùng thuốc kê đơn; hãy hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc hay sản phẩm nào, nhất là với trẻ em, phụ nữ có thai, cho con bú và người có bệnh nền.
Tác giả: Ths.Ds. Nguyễn Bá Nghĩa, tự Nhuận Chi · Cập nhật: 09/11/2026
Ý kiến của bạn