Ngậm kẽm có rút ngắn cảm lạnh không: bằng chứng nói gì

Ngậm kẽm khi mới bị cảm lạnh có thể giúp rút ngắn thời gian bệnh khoảng hai ngày, nhưng mức độ chắc chắn của bằng chứng còn thấp. Kẽm uống thường xuyên hầu như không giúp phòng cảm. Kẽm xịt hoặc nhỏ mũi có thể làm mất khứu giác, và không nên tự dùng liều cao kéo dài.

Mỗi mùa lạnh, viên ngậm kẽm lại được bày bán nhiều với lời hứa giúp hết cảm nhanh. Người hỏi tôi thường muốn biết một câu đơn giản: có nên dùng không. Câu trả lời trung thực là có một ít lợi ích, trong điều kiện khá cụ thể, và kèm vài cái giá phải trả. Bài viết này tóm tắt điều khoa học đã biết.

Vì sao người ta nghĩ kẽm chống được cảm lạnh?

Kẽm là vi chất cần cho hoạt động của nhiều enzym và tế bào miễn dịch. Thí nghiệm trong phòng cho thấy ion kẽm ức chế sự nhân lên của rhinovirus, nhóm virus gây phần lớn ca cảm lạnh. Từ đó, người ta đặt giả thuyết viên ngậm giải phóng kẽm tại niêm mạc họng sẽ rút ngắn bệnh.

Câu chuyện bắt đầu từ những năm 1980, khi một bé gái mắc bệnh bạch cầu được cho ngậm viên kẽm thay vì nuốt, và cha em nhận thấy cơn cảm lạnh qua nhanh bất thường. Một quan sát cá nhân như vậy không chứng minh được gì, nhưng đủ để khơi mào hàng chục thử nghiệm lâm sàng trong bốn thập kỷ sau.

Điểm đáng chú ý là cơ chế giả định cần kẽm ở dạng ion tự do tiếp xúc với niêm mạc mũi họng. Điều này giải thích vì sao các nghiên cứu chủ yếu dùng viên ngậm tan chậm, không phải viên nuốt, và vì sao thành phần tá dược, như acid citric, có thể làm mất tác dụng khi chúng giữ chặt ion kẽm.

Thiếu kẽm thật sự, thường gặp ở người suy dinh dưỡng, người cao tuổi ăn kém hoặc trẻ ở vùng nghèo, làm suy giảm miễn dịch và tăng nhiễm trùng. Ở nhóm này, bổ sung kẽm có ý nghĩa khác hẳn so với người ăn uống đầy đủ đang muốn hết cảm nhanh.

Bằng chứng mới nhất nói gì về ngậm kẽm?

Tổng quan Cochrane năm 2024 của Nault và cộng sự gộp 34 thử nghiệm, hơn 8.500 người. Dùng kẽm để phòng thì gần như không giảm số ca cảm lạnh. Dùng kẽm khi đã bị cảm có thể rút ngắn thời gian bệnh khoảng 2,4 ngày, nhưng độ chắc chắn của bằng chứng được đánh giá là thấp.

Câu hỏi	Kết quả chính (Cochrane 2024)	Độ chắc chắn
Uống kẽm đều đặn có phòng được cảm lạnh?	Ít hoặc không khác biệt (RR 0,93)	Thấp
Dùng kẽm khi đã bị cảm có rút ngắn bệnh?	Có thể ngắn hơn khoảng 2,4 ngày	Thấp
Tác dụng phụ không nghiêm trọng	Tăng khoảng 1/3 (RR 1,34), chủ yếu buồn nôn, rối loạn vị giác	Thấp đến trung bình

Các tác giả lưu ý các thử nghiệm rất khác nhau về dạng muối kẽm, liều, thời điểm bắt đầu và cách đánh giá triệu chứng. Nhiều nghiên cứu nhỏ, một số có nguy cơ sai lệch. Vì vậy con số 2,4 ngày nên hiểu là “có thể có lợi ở mức vừa phải”, không phải lời hứa chắc chắn cho từng người.

Các phân tích của Hemilä, nhà nghiên cứu theo đuổi chủ đề này lâu nhất, cho kết quả lạc quan hơn: viên ngậm kẽm rút ngắn cảm lạnh trung bình khoảng 33%, và người dùng kẽm acetat liều 80–92 mg mỗi ngày hồi phục vào ngày thứ năm nhiều gấp khoảng ba lần nhóm giả dược. Hai cách nhìn khác nhau ở mức độ tin cậy hơn là chiều hướng.

Ngậm kẽm thế nào để có thể có lợi?

Các thử nghiệm cho thấy lợi ích chủ yếu khi bắt đầu trong vòng 24 giờ từ lúc có triệu chứng, dùng viên ngậm tan chậm trong miệng, tổng liều kẽm nguyên tố khoảng 75–100 mg mỗi ngày chia nhiều lần, và chỉ trong vài ngày. Dùng muộn, liều thấp hoặc viên nuốt thường không cho thấy tác dụng.

• Thời điểm: càng sớm càng tốt, lý tưởng trong ngày đầu khi mới đau họng, sổ mũi.
• Dạng: viên ngậm kẽm acetat hoặc gluconat; ngậm cho tan từ từ, không nhai, không nuốt.
• Liều: theo phân tích của Hemilä, trên khoảng 100 mg kẽm nguyên tố mỗi ngày không thấy thêm lợi ích, chỉ thêm tác dụng phụ.
• Thời gian: chỉ trong đợt cảm, thường không quá 5–7 ngày; ngừng khi hết triệu chứng.
• Đọc nhãn: nhãn thường ghi khối lượng muối, cần xem lượng kẽm nguyên tố; viên có acid citric hay acid tartaric có thể làm giảm ion kẽm tự do.

Liều dùng trong các thử nghiệm cao hơn giới hạn trên an toàn khi dùng lâu dài cho người lớn (40 mg mỗi ngày theo Văn phòng Thực phẩm bổ sung của Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ). Đây là lý do chỉ nên coi ngậm kẽm như một can thiệp ngắn ngày, sau khi hỏi dược sĩ, chứ không phải thói quen cả mùa đông.

Kẽm có những tác dụng phụ nào?

Tác dụng phụ hay gặp của viên ngậm kẽm là vị kim loại, buồn nôn và cảm giác khó chịu ở miệng. Đáng lo hơn là kẽm dạng xịt hoặc gel nhỏ mũi: nhiều trường hợp mất khứu giác, có người không hồi phục. Dùng kẽm liều cao kéo dài có thể gây thiếu đồng và thiếu máu.

Báo cáo của Alexander và Davidson (Laryngoscope, 2006) mô tả hàng loạt bệnh nhân mất khứu giác sau khi dùng gel kẽm xịt mũi. Năm 2009, Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) đã cảnh báo người dùng ngừng các sản phẩm này. Vì vậy, không nên đưa kẽm vào mũi dưới bất kỳ hình thức nào.

Kẽm cạnh tranh hấp thu với đồng ở ruột. Dùng hàng chục miligam mỗi ngày trong nhiều tuần, nhiều tháng có thể gây thiếu đồng, biểu hiện bằng thiếu máu, giảm bạch cầu và tổn thương thần kinh như tê bì, đi đứng loạng choạng. Đây là lý do không nên dùng viên kẽm liều cao như một “thuốc bổ” quanh năm.

Ai nên thận trọng khi dùng kẽm?

Trẻ em, phụ nữ có thai và cho con bú, người có bệnh thận, người đang dùng một số kháng sinh hoặc thuốc khác cần hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng kẽm. Các thử nghiệm ngậm kẽm chủ yếu làm ở người lớn khỏe mạnh, nên kết quả không thể áp dụng nguyên vẹn cho những nhóm này.

• Trẻ em: liều cho trẻ thấp hơn nhiều; trẻ nhỏ dễ hóc viên ngậm. Kẽm uống trong tiêu chảy ở trẻ là chỉ định khác, theo hướng dẫn riêng.
• Phụ nữ có thai, cho con bú: nhu cầu kẽm tăng nhẹ, nhưng liều trong thử nghiệm cảm lạnh vượt giới hạn trên khuyến nghị; cần hỏi bác sĩ.
• Tương tác thuốc: kẽm làm giảm hấp thu kháng sinh nhóm quinolon và tetracyclin, và penicillamin; cần uống cách xa theo hướng dẫn.
• Người dùng nhiều sản phẩm bổ sung: cộng dồn kẽm từ viên đa vi chất, sữa bổ sung, viên ngậm dễ vượt ngưỡng an toàn.

Với phụ nữ mang thai đang băn khoăn về thuốc khi bị nhiễm trùng hô hấp, bài Kháng sinh và thai kỳ: nhóm nào cần thận trọng có thêm thông tin cần biết.

Ngoài kẽm, điều gì thực sự giúp khi bị cảm lạnh?

Cảm lạnh do virus và thường tự khỏi sau 7–10 ngày. Nghỉ ngơi, uống đủ nước, súc họng nước muối, rửa mũi, dùng thuốc hạ sốt giảm đau khi cần là những biện pháp chính. Kháng sinh không có tác dụng với virus cảm lạnh và chỉ nên dùng khi bác sĩ xác định có nhiễm khuẩn.

Việc dùng kháng sinh không cần thiết là một trong những nguyên nhân chính làm vi khuẩn kháng thuốc, như đã phân tích trong bài Kháng kháng sinh – mối đe dọa thầm lặng của y học hiện đại. Giấc ngủ đủ cũng giúp hệ miễn dịch làm việc tốt hơn, theo bài Giấc ngủ và hệ miễn dịch – điều khoa học đã chứng minh.

Về phòng bệnh, rửa tay, tránh tiếp xúc gần người đang ốm, đeo khẩu trang nơi đông người và tiêm vắc xin cúm hằng năm có bằng chứng tốt hơn bất kỳ viên bổ sung nào. Cúm khác cảm lạnh và nguy hiểm hơn; lý do cần tiêm nhắc mỗi năm được giải thích trong bài Tiêm vắc xin cúm hằng năm: vì sao mũi năm ngoái không đủ.

Vậy có nên mua viên ngậm kẽm không?

Với người lớn khỏe mạnh, ngậm kẽm vài ngày ngay khi mới bị cảm là lựa chọn hợp lý nếu chấp nhận vị khó chịu và lợi ích chưa chắc chắn. Không nên dùng kẽm để phòng cảm kéo dài, không dùng dạng xịt mũi, và không thay thế việc đi khám khi có dấu hiệu nặng.

Cách nhìn này phản ánh điều y học bằng chứng hay gặp: một can thiệp có tín hiệu lợi ích nhỏ, nhưng nghiên cứu chưa đủ đồng nhất để kết luận chắc chắn. Người làm dược nên nói rõ cả lợi ích lẫn giới hạn, để mỗi người tự quyết định với đầy đủ thông tin thay vì bị cuốn theo quảng cáo.

Nếu bạn đang dùng nhiều sản phẩm bổ sung cùng lúc, hãy mang theo khi đi khám hoặc ra nhà thuốc để dược sĩ kiểm tra tổng lượng kẽm và các tương tác có thể xảy ra.

Khi nào nên đi khám?

Cảm lạnh thông thường không cần đi khám, nhưng nên gặp bác sĩ khi sốt cao trên ba ngày, khó thở, đau ngực, đau tai, đau xoang nhiều, triệu chứng kéo dài trên mười ngày hoặc đỡ rồi lại nặng lên. Người cao tuổi, phụ nữ có thai và người có bệnh nền nên đi khám sớm hơn.

• Khó thở, thở nhanh, môi tím, đau ngực.
• Sốt từ 39 °C hoặc sốt kéo dài trên ba ngày.
• Ho ra máu, đờm đặc màu xanh kèm sốt sau khi đã đỡ.
• Mất khứu giác, rối loạn vị giác kéo dài sau khi dùng kẽm.
• Tê bì tay chân, mệt nhiều, xanh xao khi đang dùng kẽm lâu ngày.

Câu hỏi thường gặp

Uống viên kẽm hằng ngày có giúp không bị cảm?

Tổng quan Cochrane 2024 cho thấy kẽm dùng để phòng hầu như không làm giảm số lần cảm lạnh, trong khi lại tăng tác dụng phụ. Người ăn uống đầy đủ không cần dùng kẽm để phòng cảm.

Thực phẩm nào giàu kẽm?

Hàu, thịt bò, thịt gia cầm, cua, các loại đậu, hạt bí và ngũ cốc nguyên hạt là nguồn kẽm tốt. Chế độ ăn đa dạng thường đáp ứng đủ nhu cầu kẽm hằng ngày.

Có nên dùng kẽm cùng vitamin C khi cảm?

Chưa có bằng chứng rõ rằng phối hợp hai chất cho lợi ích cộng thêm. Nếu dùng, hãy kiểm tra tổng liều và hỏi dược sĩ, nhất là khi đang dùng thuốc khác.

Ngậm kẽm có dùng được cho trẻ nhỏ?

Không nên tự dùng cho trẻ nhỏ. Liều cho trẻ khác người lớn và trẻ dễ hóc viên ngậm; hãy hỏi bác sĩ nhi trước khi dùng.

Tài liệu tham khảo

1. Nault D, Machingo TA, Shipper AG, et al. Zinc for prevention and treatment of the common cold. Cochrane Database Syst Rev. 2024;5:CD014914. PMID: 38719213.
2. Hemilä H. Zinc lozenges and the common cold: a meta-analysis comparing zinc acetate and zinc gluconate, and the role of zinc dosage. JRSM Open. 2017;8(5):2054270417694291. PMID: 28515951.
3. Hemilä H, Fitzgerald JT, Petrus EJ, Prasad A. Zinc acetate lozenges may improve the recovery rate of common cold patients: an individual patient data meta-analysis. Open Forum Infect Dis. 2017;4(2):ofx059. PMID: 28480298.
4. Alexander TH, Davidson TM. Intranasal zinc and anosmia: the zinc-induced anosmia syndrome. Laryngoscope. 2006;116(2):217–220. PMID: 16467707.
5. NIH Office of Dietary Supplements. Zinc – Fact Sheet for Health Professionals. ods.od.nih.gov (truy cập 03/11/2026).

Đọc tiếp

• Tìm Hiểu Về Virus Metapneumovirus (HMPV) – Mối Nguy Hiểm Đường Hô Hấp Bạn Cần Biết
• Bài học từ 10 quan niệm sai lầm trong Đại dịch cúm 1918, đại dịch lớn nhất lịch sử loài người
• Giấc ngủ và hệ miễn dịch – điều khoa học đã chứng minh
• Tiêm vắc xin cúm hàng năm: vì sao mũi năm ngoái không đủ

Tất cả nội dung không thay thế cho chỉ định của bác sỹ. Hỏi ý kiến chuyên gia trước khi dùng.

Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của thầy thuốc. Không tự ý dùng thuốc kê đơn; hãy hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc hay sản phẩm nào, nhất là với trẻ em, phụ nữ có thai, cho con bú và người có bệnh nền.

Tác giả: Ths.Ds. Nguyễn Bá Nghĩa, tự Nhuận Chi · Cập nhật: 07/11/2026