Vitamin D có thể giúp giảm nhẹ nguy cơ nhiễm trùng hô hấp cấp như cảm lạnh, cúm, nhưng mức giảm nhỏ và chủ yếu ở người thiếu vitamin D, uống liều thấp đều đặn hằng ngày. Vitamin D không thay được vắc xin cúm, và uống liều cao không làm tăng thêm lợi ích mà có thể gây hại.
Tóm tắt nhanh
- Các phân tích gộp cho thấy vitamin D giảm nguy cơ nhiễm trùng hô hấp cấp ở mức nhỏ.
- Lợi ích rõ hơn với liều thấp hằng ngày và ở người thiếu vitamin D nặng.
- Liều nạp lớn ngắt quãng không cho thấy lợi ích; người lớn không nên tự dùng quá 4000 IU mỗi ngày.
- Vắc xin cúm hằng năm vẫn là biện pháp phòng cúm có bằng chứng mạnh nhất.
Mỗi mùa lạnh, câu hỏi “có nên uống vitamin D để đỡ ốm vặt” lại xuất hiện nhiều trong nhà thuốc. Sau đại dịch COVID-19, vitamin D càng được quảng bá như một “lá chắn miễn dịch”. Là người làm nghề dược, tôi muốn cùng bạn đọc nhìn lại những gì các thử nghiệm lâm sàng lớn đã cho thấy, để dùng vitamin D đúng chỗ, đúng liều và không kỳ vọng quá mức.
Vì sao vitamin D được gắn với miễn dịch hô hấp?
Vitamin D không chỉ liên quan đến xương. Nhiều tế bào miễn dịch có thụ thể vitamin D, và dạng hoạt động của nó giúp tế bào biểu mô đường thở sản xuất các peptide kháng khuẩn như cathelicidin. Từ đó có giả thuyết bổ sung vitamin D có thể giảm nhiễm trùng hô hấp.
Giả thuyết này còn được củng cố bởi quan sát dịch tễ: cúm và cảm lạnh tăng vào mùa đông ở các nước ôn đới, đúng lúc da ít tiếp xúc ánh nắng và nồng độ vitamin D trong máu xuống thấp. Nhiều nghiên cứu quan sát cũng ghi nhận người có nồng độ 25-hydroxyvitamin D [25(OH)D] thấp hay bị nhiễm trùng hô hấp hơn.
Nhưng quan sát không chứng minh được quan hệ nhân quả. Người thiếu vitamin D thường ít ra ngoài, lớn tuổi hơn, có bệnh mạn tính hoặc béo phì, tức là bản thân họ đã dễ ốm hơn. Muốn biết vitamin D có thật sự phòng bệnh hay không, cần đến thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng.
Các thử nghiệm lâm sàng lớn đã cho thấy gì?
Ba công trình đáng chú ý nhất cho kết quả khá nhất quán: tính chung, vitamin D giảm nguy cơ nhiễm trùng hô hấp cấp ở mức nhỏ; lợi ích rõ hơn khi uống liều thấp đều đặn hằng ngày; còn chiến lược xét nghiệm rồi bổ sung ở người lớn không giảm nhiễm trùng hô hấp có ý nghĩa.
Martineau và cộng sự (BMJ, 2017) phân tích dữ liệu từng cá thể của 25 thử nghiệm, khoảng 11.000 người. Bổ sung vitamin D giảm nguy cơ có ít nhất một đợt nhiễm trùng hô hấp cấp với tỷ số chênh khoảng 0,88. Lợi ích rõ hơn ở người uống hằng ngày hoặc hằng tuần, không dùng liều nạp lớn, và đặc biệt ở người có nồng độ 25(OH)D ban đầu dưới 25 nmol/L.
Jolliffe và cộng sự (Lancet Diabetes Endocrinol, 2021) cập nhật với 43 thử nghiệm, gần 48.500 người. Kết quả chung vẫn có ý nghĩa nhưng nhỏ: tỷ số chênh 0,92, tức 61,3% ở nhóm vitamin D so với 62,3% ở nhóm giả dược có ít nhất một đợt nhiễm trùng. Lợi ích thấy rõ hơn với liều hằng ngày 400–1000 IU, dùng không quá 12 tháng, và ở trẻ 1–16 tuổi.
Thử nghiệm CORONAVIT (BMJ, 2022) trên 6.200 người lớn ở Anh: nhóm được xét nghiệm và cho uống 800 hoặc 3200 IU mỗi ngày trong 6 tháng nếu thiếu, không giảm nguy cơ nhiễm trùng hô hấp do mọi nguyên nhân hay COVID-19 so với nhóm không được xét nghiệm.
Một điểm hay bị bỏ qua: các thử nghiệm này đo nhiễm trùng hô hấp cấp nói chung, phần lớn là cảm lạnh, không riêng cúm được xét nghiệm xác nhận. Vì vậy, nói “vitamin D phòng cúm” là vượt quá những gì dữ liệu cho phép.
Mức giảm nguy cơ đó có ý nghĩa thực tế không?
Với người đủ vitamin D, gần như không đáng kể. Trong phân tích năm 2021, chênh lệch thực tế chỉ khoảng một điểm phần trăm, nghĩa là cần nhiều người uống trong nhiều tháng mới tránh được một đợt cảm. Với người thiếu nặng, lợi ích có thể lớn hơn, nhưng cần được xác định đúng nhóm.
Hãy hình dung theo cách đơn giản: trong 100 người uống vitamin D suốt mùa đông, có khoảng 61 người vẫn bị ít nhất một đợt nhiễm trùng hô hấp; trong 100 người không uống, con số là khoảng 62. Khác biệt có thật về mặt thống kê, nhưng khó cảm nhận được ở từng cá nhân.
Ngược lại, ở người thiếu vitamin D nặng, như người cao tuổi ít ra ngoài, người ở viện dưỡng lão, người da sẫm màu sống ở xứ lạnh, người mắc bệnh hấp thu kém, phân tích năm 2017 gợi ý lợi ích rõ hơn. Ngay cả ở nhóm này, kết quả phân nhóm vẫn cần được diễn giải thận trọng. Về an toàn, phân tích năm 2021 không thấy khác biệt về tỷ lệ biến cố bất lợi nghiêm trọng giữa nhóm vitamin D và nhóm giả dược ở các liều được thử nghiệm.
Liều cao có tốt hơn liều thấp không?
Không. Đây là một trong những phát hiện quan trọng nhất của các phân tích gộp. Liều nạp lớn ngắt quãng, như hàng chục nghìn IU mỗi tháng, không cho thấy lợi ích trên nhiễm trùng hô hấp, trong khi liều thấp đều đặn hằng ngày lại cho kết quả tốt hơn. Nhiều hơn không có nghĩa là tốt hơn.
Các nhà nghiên cứu giải thích một phần bằng sinh học: liều nạp lớn làm nồng độ vitamin D trong máu dao động mạnh và có thể kích hoạt các enzyme phân hủy vitamin D, khiến nồng độ ở mô không ổn định. Liều nhỏ hằng ngày giữ nồng độ đều hơn.
Về an toàn, Viện Y khoa Hoa Kỳ và Văn phòng Thực phẩm bổ sung của NIH đặt mức dung nạp tối đa cho người lớn là 4000 IU (100 microgam) mỗi ngày. Dùng kéo dài liều cao hơn mà không có chỉ định có thể gây tăng canxi máu, với biểu hiện buồn nôn, táo bón, khát nhiều, tiểu nhiều, lú lẫn, sỏi thận và rối loạn nhịp tim.
NHS khuyến cáo người lớn và trẻ trên 1 tuổi cân nhắc uống 10 microgam (400 IU) mỗi ngày trong mùa thu đông, khi ánh nắng không đủ. Ở Việt Nam, nắng nhiều hơn nhưng không vì thế mà ai cũng đủ vitamin D: người làm việc trong nhà cả ngày, che chắn kín khi ra đường hay người cao tuổi nằm nhiều vẫn có thể thiếu.
Ai nên cân nhắc bổ sung vitamin D?
Không phải ai cũng cần uống. Những nhóm nên hỏi bác sĩ, dược sĩ gồm người cao tuổi ít ra nắng, người ở nhà hoặc trong viện dưỡng lão, phụ nữ mang thai và cho con bú, trẻ bú mẹ hoàn toàn, người béo phì, người mắc bệnh gan, thận hoặc bệnh đường ruột gây kém hấp thu.
- Trẻ sơ sinh bú mẹ: nhiều hướng dẫn quốc tế khuyến cáo bổ sung 400 IU mỗi ngày; liều cụ thể cần theo tư vấn của bác sĩ nhi.
- Phụ nữ mang thai, cho con bú: chỉ dùng chế phẩm và liều theo chỉ định, tránh tự dùng thêm nhiều loại thực phẩm chức năng cùng chứa vitamin D.
- Người cao tuổi: thường được tư vấn bổ sung vì lý do xương và cơ, lợi ích trên nhiễm trùng hô hấp chỉ là phụ.
- Người dùng thuốc: lợi tiểu thiazide làm tăng nguy cơ tăng canxi máu khi dùng kèm vitamin D liều cao; corticoid, một số thuốc chống động kinh, orlistat có thể làm giảm vitamin D.
Xét nghiệm 25(OH)D không cần làm thường quy cho mọi người. Bác sĩ sẽ chỉ định khi có yếu tố nguy cơ thiếu hoặc có bệnh cần theo dõi. Về thuốc trong thai kỳ, bạn đọc có thể xem lại bài Cách nhận biết thuốc có an toàn cho phụ nữ mang thai và cho con bú.
Điều gì phòng cúm hiệu quả hơn vitamin D?
Vắc xin cúm hằng năm vẫn là biện pháp phòng cúm có bằng chứng mạnh nhất, nhất là cho người cao tuổi, phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ và người có bệnh nền. Đi kèm là những thói quen nền tảng: ngủ đủ, rửa tay, đeo khẩu trang khi có triệu chứng, tránh khói thuốc và vận động đều đặn.
Vì virus cúm thay đổi mỗi năm, vắc xin cần tiêm nhắc hằng năm, như đã phân tích trong bài Tiêm vắc xin cúm hàng năm: vì sao mũi năm ngoái không đủ. Giấc ngủ cũng có vai trò được chứng minh rõ hơn nhiều so với hầu hết thực phẩm chức năng, xem thêm Giấc ngủ và hệ miễn dịch – điều khoa học đã chứng minh.
Một lời nhắc từ góc nhìn dược: khi bị cảm cúm do virus, kháng sinh không có tác dụng. Dùng kháng sinh không cần thiết góp phần tạo ra vi khuẩn kháng thuốc, như đã bàn trong bài Kháng kháng sinh – mối đe dọa thầm lặng của y học hiện đại.
Khi nào nên đi khám?
Hãy đi khám nếu bạn có dấu hiệu nghi thiếu vitamin D như đau nhức xương, yếu cơ kéo dài, hay gãy xương sau va chạm nhẹ, hoặc nếu đang uống vitamin D mà thấy buồn nôn, khát nhiều, tiểu nhiều, táo bón, lú lẫn. Khi bị cúm, cần khám ngay nếu có dấu hiệu nặng.
- Khó thở, thở nhanh, đau tức ngực.
- Sốt cao kéo dài trên 3 ngày, hoặc đỡ rồi sốt lại.
- Lơ mơ, lú lẫn, co giật.
- Môi tím tái, tiểu rất ít.
- Người cao tuổi, phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ, người có bệnh tim phổi, đái tháo đường hoặc suy giảm miễn dịch bị cúm: nên khám sớm để bác sĩ cân nhắc thuốc kháng virus.
Người đang có bệnh thận, sỏi thận, bệnh tuyến cận giáp hay bệnh u hạt như sarcoidosis cần hỏi bác sĩ trước khi dùng bất kỳ chế phẩm vitamin D nào, kể cả loại được quảng cáo là “tự nhiên”.
Câu hỏi thường gặp
Uống vitamin D có thay được tiêm vắc xin cúm không?
Không. Mức giảm nguy cơ nhiễm trùng hô hấp của vitamin D nhỏ và không đặc hiệu cho cúm. Vắc xin cúm vẫn là biện pháp phòng bệnh chính, nhất là với người có nguy cơ biến chứng.
Phơi nắng bao lâu thì đủ vitamin D?
Không có con số chung cho mọi người vì phụ thuộc vào màu da, giờ nắng, vùng da hở và tuổi. Nhiều khuyến cáo gợi ý phơi nắng ngắn, vài lần mỗi tuần, tránh để da bị đỏ rát. Người khó ra nắng nên hỏi bác sĩ về bổ sung.
Đang bị cảm có nên uống vitamin D liều cao cho mau khỏi không?
Không. Các thử nghiệm đánh giá vitamin D để phòng, không phải điều trị khi đã mắc. Liều nạp lớn còn không cho thấy lợi ích và có thể gây tăng canxi máu nếu lặp lại nhiều lần.
Vitamin D2 và D3 khác nhau thế nào?
Cả hai đều được dùng để bổ sung. Vitamin D3 thường giữ nồng độ trong máu ổn định hơn và là dạng hay dùng trong các thử nghiệm gần đây.
Tài liệu tham khảo
- Martineau AR, Jolliffe DA, Hooper RL, et al. Vitamin D supplementation to prevent acute respiratory tract infections: systematic review and meta-analysis of individual participant data. BMJ. 2017;356:i6583. PMID: 28202713.
- Jolliffe DA, Camargo CA Jr, Sluyter JD, et al. Vitamin D supplementation to prevent acute respiratory infections: a systematic review and meta-analysis of aggregate data from randomised controlled trials. Lancet Diabetes Endocrinol. 2021;9(5):276–292. PMID: 33798465.
- Jolliffe DA, Holt H, Greenig M, et al. Effect of a test-and-treat approach to vitamin D supplementation on risk of all cause acute respiratory tract infection and covid-19: phase 3 randomised controlled trial (CORONAVIT). BMJ. 2022;378:e071230. PMID: 36215226.
- NIH Office of Dietary Supplements. Vitamin D – Fact Sheet for Health Professionals. ods.od.nih.gov (truy cập 03/11/2026).
- NHS. Vitamin D. nhs.uk (truy cập 03/11/2026).
Đọc tiếp
- Tìm Hiểu Về Virus Metapneumovirus (HMPV) – Mối Nguy Hiểm Đường Hô Hấp Bạn Cần Biết
- Bài học từ 10 quan niệm sai lầm trong Đại dịch cúm 1918, đại dịch lớn nhất lịch sử loài người
- Giấc ngủ và hệ miễn dịch – điều khoa học đã chứng minh
- Tiêm vắc xin cúm hàng năm: vì sao mũi năm ngoái không đủ
Tất cả nội dung không thay thế cho chỉ định của bác sỹ. Hỏi ý kiến chuyên gia trước khi dùng.
Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của thầy thuốc. Không tự ý dùng thuốc kê đơn; hãy hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc hay sản phẩm nào, nhất là với trẻ em, phụ nữ có thai, cho con bú và người có bệnh nền.
Tác giả: Ths.Ds. Nguyễn Bá Nghĩa, tự Nhuận Chi · Cập nhật: 06/11/2026
Ý kiến của bạn