Tôi từng đứng ở quầy thuốc bệnh viện, nhìn một người con cầm đơn thuốc giảm đau cho mẹ đang ở giai đoạn cuối, hỏi tôi một câu không liên quan đến liều lượng: “Có nên nói với mẹ không, anh?” Tôi không trả lời được. Nhiều năm sau, đọc những lá thư Seneca gửi Lucilius, tôi mới thấy câu hỏi ấy đã được đặt ra từ hai nghìn năm trước, và y học hôm nay đang dần trả lời nó.

Seneca là ai và vì sao ông viết nhiều về cái chết?

Seneca là triết gia Khắc kỷ La Mã thế kỷ thứ nhất, từng làm thầy và cố vấn của hoàng đế Nero. Ông sống giữa bệnh tật, lưu đày và những âm mưu cung đình, nên cái chết với ông không phải khái niệm trừu tượng. Ông viết về nó để chuẩn bị tinh thần, không phải để bi quan.

Lucius Annaeus Seneca mắc bệnh hô hấp từ trẻ, có lúc nghĩ đến chuyện tự kết liễu vì quá mệt mỏi, và chỉ dừng lại vì nghĩ đến người cha già. Ông bị lưu đày sang đảo Corsica tám năm, rồi trở lại Rome làm thầy của Nero. Cuối cùng, năm 65, chính Nero ra lệnh cho ông tự sát. Theo sử gia Tacitus, ông đón nhận lệnh ấy bình thản, an ủi bạn bè đang khóc rằng họ đã quên mất những gì triết học dạy.

Trong 124 lá thư gửi người bạn trẻ Lucilius, chủ đề cái chết xuất hiện liên tục. Seneca không coi đó là đề tài u ám. Với ông, suy ngẫm về cái chết là cách trân trọng sự sống, giống điều Marcus Aurelius, người kế thừa ông một thế kỷ sau, tự nhắc mình trong cuốn nhật ký mà tôi đã viết trong bài Marcus Aurelius và cuốn Meditations.

“Học cách chết” nghĩa là gì?

“Học cách chết” trong tư tưởng Seneca nghĩa là tập sống mỗi ngày như một đời trọn vẹn, buông bớt nỗi sợ với những gì ngoài tầm kiểm soát, và chuẩn bị để khi giờ phút ấy đến, ta không hoảng loạn. Người đã học được điều này thì không còn làm nô lệ cho nỗi sợ.

Trong lá thư thứ 26, khi đã về già, Seneca viết rằng ông sẽ để cái chết phán xét xem mình đã tiến bộ được bao nhiêu trên con đường đức hạnh, vì lời nói thì dễ, còn đối diện cái chết mới là thử thách thật. Ông khuyên Lucilius: “Hãy suy ngẫm về cái chết.” Người nói vậy là đang bảo ta suy ngẫm về tự do.

Trong thư thứ 61, ông viết rằng mình cố sống mỗi ngày như thể đó là cả một đời. Không phải để sống vội, mà để không dồn ý nghĩa đời mình vào một tương lai không chắc chắn. Tôi thấy ý này gần với khái niệm amor fati, yêu lấy số phận, mà Nietzsche thừa hưởng từ phái Khắc kỷ, như tôi đã bàn trong bài Amor fati.

• Phân đôi kiểm soát: cái chết nằm ngoài tầm tay, nhưng cách ta sống và đón nhận nó thì trong tầm tay.
• Premeditatio malorum: hình dung trước điều xấu để không bị bất ngờ, không phải để lo âu.
• Thời gian là tài sản thật: trong “Về sự ngắn ngủi của đời người”, Seneca viết rằng đời không ngắn, chỉ là ta lãng phí nó.

Y học hiện đại né tránh cái chết như thế nào?

Y học hiện đại né tránh cái chết khi coi nó là thất bại kỹ thuật, tiếp tục can thiệp tích cực đến phút cuối mà ít khi hỏi người bệnh thật sự muốn gì. Bác sĩ, gia đình và người bệnh đều ngại mở lời, nên quyết định hệ trọng thường đến vội trong phòng cấp cứu.

Ở nhiều gia đình Việt, việc giấu bệnh với người già là chuyện quen thuộc, xuất phát từ tình thương. Nhưng hệ quả là người bệnh mất cơ hội nói lời cuối, sắp xếp việc nhà, chọn nơi mình muốn ở những ngày cuối. Họ bị đưa vào phòng hồi sức, đặt nội khí quản, trong khi điều họ có thể mong muốn chỉ là được nằm ở nhà, bên con cháu.

Nghiên cứu của Wright và cộng sự năm 2008 trên JAMA theo dõi 332 bệnh nhân ung thư giai đoạn cuối. Những người đã được bác sĩ trao đổi về mong muốn cuối đời ít phải thở máy, hồi sức tim phổi và nằm hồi sức hơn, mà không tăng trầm cảm hay lo âu. Người thân của họ cũng thích nghi tốt hơn sau mất mát. Nói về cái chết, hóa ra, không làm người bệnh suy sụp như ta vẫn sợ.

Chăm sóc giảm nhẹ gặp Seneca ở điểm nào?

Chăm sóc giảm nhẹ gặp Seneca ở chỗ cả hai đặt chất lượng của thời gian còn lại lên trên độ dài của nó, và coi việc nói thật về cái chết là một hình thức tôn trọng. Đó không phải bỏ cuộc, mà là giảm đau, giảm khổ, giúp người bệnh sống theo giá trị của mình.

Năm 2010, Temel và cộng sự công bố trên NEJM một thử nghiệm trên 151 bệnh nhân ung thư phổi di căn. Nhóm được chăm sóc giảm nhẹ sớm, song song điều trị ung thư, có chất lượng sống tốt hơn, ít trầm cảm hơn, ít can thiệp tích cực cuối đời hơn, và thời gian sống trung vị lại dài hơn gần ba tháng so với nhóm chăm sóc thông thường. Kết quả này gây ngạc nhiên lớn, vì nó cho thấy bớt chạy theo can thiệp không đồng nghĩa với sống ngắn hơn.

Tổng quan của Kelley và Morrison năm 2015 trên NEJM định nghĩa chăm sóc giảm nhẹ là chăm sóc dành cho bất kỳ ai mắc bệnh nặng, ở bất kỳ giai đoạn nào, tập trung vào kiểm soát triệu chứng, trao đổi về mục tiêu điều trị và hỗ trợ gia đình. Không cần đợi đến những ngày cuối mới bắt đầu.

Khắc kỷ có giúp người bệnh bớt sợ hãi không?

Khắc kỷ có thể giúp người bệnh bớt sợ hãi bằng cách tách điều không đổi được khỏi điều còn lựa chọn được. Không ai chọn được bệnh, nhưng vẫn có thể chọn cách dùng những ngày còn lại. Liệu pháp nhận thức hành vi hiện đại cũng dựa trên ý tưởng gốc Khắc kỷ này.

Epictetus, một người Khắc kỷ khác, nói rằng con người không bị xáo trộn bởi sự việc, mà bởi cách ta nhìn sự việc. Aaron Beck và Albert Ellis, những người đặt nền móng cho liệu pháp nhận thức, đều thừa nhận ảnh hưởng của câu nói này, như tôi đã viết trong bài chủ nghĩa Khắc kỷ và liệu pháp nhận thức hành vi.

Nhưng tôi cũng muốn cẩn trọng. Khắc kỷ không đòi người bệnh phải kìm nén nước mắt hay tỏ ra mạnh mẽ. Seneca từng viết cho một người mẹ mất con rằng đau buồn là tự nhiên, chỉ không nên để nó nuốt chửng ta mãi. Với người đang đau đớn thể xác, triết học không thay được thuốc giảm đau, và việc kiểm soát triệu chứng đầy đủ là quyền của người bệnh.

Gia đình Việt có thể bắt đầu cuộc trò chuyện ra sao?

Gia đình Việt có thể bắt đầu cuộc trò chuyện khi mọi người còn khỏe, bằng những câu hỏi nhẹ nhàng về điều quan trọng với mỗi người, thay vì đợi đến lúc nằm viện. Hỏi người bệnh muốn biết đến đâu, muốn ai thay mình quyết định, và điều gì khiến họ thấy cuộc sống còn đáng sống.

• “Nếu một ngày bố mẹ ốm nặng, bố mẹ muốn được biết rõ tình trạng của mình không?”
• “Điều gì quan trọng nhất với bố mẹ nếu thời gian không còn nhiều?”
• “Bố mẹ muốn ở nhà hay ở viện những ngày cuối?”
• “Có điều gì bố mẹ lo lắng mà chưa nói với chúng con?”

Những câu hỏi này không cần trả lời ngay. Chúng mở ra một cánh cửa. Theo tôi, đó cũng chính là điều Seneca muốn: cái chết, khi được nói đến bình thản giữa những người thương nhau, bớt đi phần đáng sợ. Câu hỏi về ý nghĩa đời sống vì thế không xa vời; nó trở thành câu hỏi rất thực, như tôi từng tự hỏi trong bài tại sao chúng ta sống.

Điều tôi học được

Điều tôi học được từ Seneca và từ những năm làm nghề là: nói về cái chết không lấy đi hy vọng, mà đổi hy vọng sang một dạng khác, hy vọng được bớt đau, được ở bên người thân, được ra đi theo cách mình chọn. Đó là thứ hy vọng y học có thể giúp thực hiện.

Tôi không biết nếu được quay lại quầy thuốc năm ấy, tôi sẽ trả lời người con kia thế nào. Có lẽ tôi sẽ nói: hãy hỏi mẹ anh muốn biết đến đâu, rồi tôn trọng điều đó. Và hãy hỏi bác sĩ về chăm sóc giảm nhẹ, không phải như lựa chọn cuối cùng, mà như một người bạn đồng hành. Seneca viết rằng ta không nhận được một đời ngắn, mà ta làm nó ngắn đi. Những ngày cuối, nếu được sống thật, có thể là những ngày dài nhất.

Câu hỏi thường gặp

Chăm sóc giảm nhẹ có phải là ngừng điều trị không?

Không. Chăm sóc giảm nhẹ có thể đi song song với điều trị bệnh, tập trung giảm triệu chứng và hỗ trợ tinh thần cho người bệnh, gia đình.

Nên đọc Seneca từ đâu?

Có thể bắt đầu với “Những lá thư gửi Lucilius” và tiểu luận “Về sự ngắn ngủi của đời người”, đều ngắn và dễ đọc.

Nói với người bệnh về tiên lượng có làm họ suy sụp không?

Nghiên cứu của Wright và cộng sự cho thấy trao đổi về cuối đời không làm tăng trầm cảm hay lo âu. Điều quan trọng là hỏi người bệnh muốn biết đến đâu.

Tài liệu tham khảo

1. Temel JS, Greer JA, Muzikansky A, et al. Early palliative care for patients with metastatic non-small-cell lung cancer. N Engl J Med. 2010;363(8):733–742. PMID: 20818875.
2. Wright AA, Zhang B, Ray A, et al. Associations between end-of-life discussions, patient mental health, medical care near death, and caregiver bereavement adjustment. JAMA. 2008;300(14):1665–1673. PMID: 18840840.
3. Kelley AS, Morrison RS. Palliative care for the seriously ill. N Engl J Med. 2015;373(8):747–755. PMID: 26287850.
4. Seneca. Epistulae Morales ad Lucilium, thư 26, 61, 78. Bản dịch tiếng Anh của R. M. Gummere, Loeb Classical Library.
5. Seneca. De Brevitate Vitae (Về sự ngắn ngủi của đời người).
6. Tacitus. Annales, quyển XV, 60–64.

Đọc tiếp

• Chủ nghĩa Khắc kỷ và liệu pháp nhận thức hành vi (CBT)
• Marcus Aurelius và cuốn nhật ký viết cho chính mình – Meditations
• Amor fati – yêu lấy số phận: Nietzsche và những người Khắc kỷ
• Tháp nhu cầu Maslow và hành trình đi tìm ý nghĩa

Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của thầy thuốc. Không tự ý dùng thuốc kê đơn; hãy hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc hay sản phẩm nào, nhất là với trẻ em, phụ nữ có thai, cho con bú và người có bệnh nền.

Tác giả: Ths.Ds. Nguyễn Bá Nghĩa, tự Nhuận Chi · Cập nhật: 09/11/2026

Bài viết Seneca và nghệ thuật chuẩn bị cho cái chết: Khắc kỷ trong chăm sóc cuối đời đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Nghĩa NB.

Mỗi mùa lạnh, câu hỏi tôi nhận nhiều nhất từ các phụ huynh là: con ho cả đêm, có nên mua siro ho không, hay pha mật ong như bà vẫn làm? Là một dược sĩ, tôi muốn trả lời câu này bằng bằng chứng, không bằng kinh nghiệm truyền miệng. Bài viết này tóm tắt những gì các tổng quan Cochrane và thử nghiệm lâm sàng cho thấy, cùng các giới hạn an toàn cha mẹ cần nhớ.

Vì sao trẻ ho nhiều vào mùa lạnh?

Trẻ ho nhiều vào mùa lạnh chủ yếu do nhiễm virus đường hô hấp trên như rhinovirus, virus cúm, RSV, hMPV, lây lan mạnh khi trẻ ở trong nhà, tiếp xúc gần. Ho là phản xạ bảo vệ giúp tống đờm, chất nhầy; phần lớn ho do cảm lạnh tự giảm sau một đến ba tuần.

Trẻ nhỏ có thể bị sáu đến tám đợt cảm lạnh mỗi năm, nhất là năm đầu đi nhà trẻ. Ho thường nặng hơn về đêm do dịch mũi chảy xuống họng khi nằm. Tôi đã viết về một tác nhân ngày càng được chú ý trong bài tìm hiểu về virus hMPV. Với cúm, tiêm vắc xin hằng năm vẫn là biện pháp phòng bệnh nền tảng, như tôi phân tích trong bài tiêm vắc xin cúm hằng năm.

Điều cha mẹ cần hiểu trước tiên: mục tiêu không phải là làm hết ho ngay, mà là giúp trẻ dễ chịu, ngủ được, uống đủ nước, và nhận ra sớm khi ho là dấu hiệu của bệnh nặng hơn.

Mật ong có giúp giảm ho cho trẻ không?

Có, mật ong có thể giúp giảm ho ở trẻ từ 1 tuổi trở lên. Tổng quan Cochrane năm 2018 của Oduwole và cộng sự kết luận mật ong có lẽ giảm ho tốt hơn không điều trị, giả dược và diphenhydramine, có thể tương đương dextromethorphan, độ chắc chắn bằng chứng trung bình đến thấp.

Một thử nghiệm được trích dẫn nhiều là nghiên cứu của Paul và cộng sự năm 2007 trên 105 trẻ từ 2 đến 18 tuổi bị ho do nhiễm khuẩn hô hấp trên. Trẻ được cho uống mật ong kiều mạch, dextromethorphan vị mật ong, hoặc không điều trị trước khi ngủ. Cha mẹ đánh giá mật ong cải thiện tần suất ho, mức độ ho và giấc ngủ của cả trẻ lẫn cha mẹ rõ nhất so với không điều trị.

Ở người lớn và trẻ em nói chung, phân tích gộp của Abuelgasim và cộng sự năm 2021 trên BMJ Evidence-Based Medicine cũng ghi nhận mật ong cải thiện triệu chứng nhiễm khuẩn hô hấp trên, đặc biệt tần suất và mức độ ho, so với chăm sóc thông thường. Tác giả gợi ý mật ong là lựa chọn thay thế hợp lý cho kháng sinh trong những trường hợp không cần kháng sinh.

Dùng mật ong cho trẻ thế nào cho an toàn?

Dùng mật ong an toàn là chỉ cho trẻ từ 1 tuổi trở lên, liều khoảng nửa đến một thìa cà phê với trẻ 1 đến 5 tuổi, một thìa với trẻ 6 đến 11 tuổi, hai thìa với trẻ từ 12 tuổi, uống trước khi ngủ. Có thể pha nước ấm, không pha nước sôi.

Liều trên là liều đã dùng trong thử nghiệm của Paul và cộng sự. Trẻ có tiểu đường hoặc dị ứng với sản phẩm từ ong cần hỏi bác sĩ trước. Mật ong cũng là đường, nên đánh răng sau khi uống để bảo vệ răng của trẻ.

Vì sao trẻ dưới 1 tuổi không được dùng mật ong?

Trẻ dưới 1 tuổi không được dùng mật ong vì mật ong có thể chứa bào tử vi khuẩn Clostridium botulinum. Ruột của trẻ nhũ nhi chưa có hệ vi sinh đủ trưởng thành để ngăn bào tử phát triển và sinh độc tố, gây liệt cơ, khó thở. Đun nóng thông thường không diệt được bào tử.

Ngộ độc botulinum ở trẻ nhũ nhi hiếm gặp nhưng nguy hiểm: trẻ táo bón, bú yếu, khóc yếu, mặt kém biểu cảm, mềm nhũn. Vì thế khuyến cáo không cho trẻ dưới 12 tháng ăn mật ong dưới mọi hình thức, kể cả chấm núm vú giả hay trộn vào thức ăn, được các cơ quan y tế thống nhất.

Siro ho bán không cần đơn có hiệu quả không?

Bằng chứng cho siro ho bán không cần đơn ở trẻ em còn yếu. Tổng quan Cochrane của Smith và cộng sự năm 2014 không tìm thấy bằng chứng tốt ủng hộ hay phản đối hiệu quả của các thuốc này trong ho cấp. Thuốc ho, cảm phối hợp còn có thể gây quá liều ở trẻ nhỏ.

Các thuốc trong nhóm này gồm thuốc giảm ho như dextromethorphan, thuốc kháng histamin, thuốc long đờm, thuốc co mạch. Nhiều cơ quan quản lý dược khuyến cáo không dùng thuốc ho, thuốc cảm phối hợp bán tự do cho trẻ dưới 2 tuổi, và thận trọng với trẻ dưới 6 tuổi. Rủi ro lớn nhất là cha mẹ cho trẻ uống nhiều sản phẩm cùng lúc mà không biết chúng chứa cùng một hoạt chất.

• Đọc kỹ thành phần, không dùng hai thuốc có cùng hoạt chất.
• Dùng dụng cụ đong đi kèm, không dùng thìa ăn.
• Không dùng thuốc người lớn chia liều cho trẻ.
• Hỏi dược sĩ khi không chắc chắn.

Tại sao không dùng codein cho trẻ?

Codein không được dùng cho trẻ dưới 12 tuổi vì một số trẻ chuyển hóa codein thành morphin rất nhanh, gây ức chế hô hấp, có thể tử vong. Năm 2017, FDA Hoa Kỳ đã đưa ra chống chỉ định này. Thận trọng cả với trẻ từ 12 đến 18 tuổi béo phì, ngưng thở khi ngủ.

Ở nước ta, một số siro ho thảo dược hoặc thuốc ho phối hợp có thể chứa codein. Cha mẹ nên đọc kỹ thành phần, và nếu thấy codein, terpin codein hay dihydrocodein trên nhãn, hãy hỏi dược sĩ trước khi cho trẻ dùng. Phụ nữ đang cho con bú cũng được khuyên tránh codein vì nguy cơ tương tự cho trẻ bú mẹ.

Ngoài mật ong, cha mẹ có thể làm gì?

Ngoài mật ong, cha mẹ có thể giúp trẻ dễ chịu bằng cách cho uống đủ nước ấm, rửa mũi bằng nước muối sinh lý, kê cao đầu khi ngủ với trẻ lớn, giữ phòng thoáng, đủ ẩm, tránh khói thuốc lá. Hạ sốt bằng paracetamol đúng liều khi trẻ sốt cao, khó chịu.

Giấc ngủ đủ cũng giúp hệ miễn dịch hoạt động tốt hơn, điều tôi đã tổng hợp trong bài giấc ngủ và hệ miễn dịch. Kháng sinh không có tác dụng với virus cảm lạnh, và dùng không cần thiết góp phần làm tăng kháng thuốc, như bài kháng kháng sinh đã phân tích.

Khi nào nên đi khám?

Nên đưa trẻ đi khám khi trẻ dưới 3 tháng tuổi ho hoặc sốt, trẻ thở nhanh, rút lõm lồng ngực, môi tím, sốt cao trên ba ngày, ho cơn rũ rượi, ho ra máu, bỏ bú, li bì, hoặc ho kéo dài trên ba tuần. Đây là dấu hiệu có thể của viêm phổi, ho gà hoặc bệnh khác.

• Thở nhanh: trẻ 2 đến 12 tháng từ 50 lần mỗi phút, trẻ 1 đến 5 tuổi từ 40 lần mỗi phút trở lên.
• Thở rít khi nằm yên, khò khè lần đầu.
• Ho sau khi sặc thức ăn, đồ chơi nhỏ.
• Trẻ có bệnh tim, phổi mạn tính, sinh non.

Câu hỏi thường gặp

Mật ong chanh hay mật ong hấp quất có tốt hơn mật ong nguyên chất?

Chưa có bằng chứng cho thấy pha thêm chanh, quất hay gừng làm tăng hiệu quả. Có thể dùng để trẻ dễ uống, miễn là trẻ trên 1 tuổi và không quá chua.

Có nên cho trẻ uống mật ong mỗi ngày để phòng ho?

Không có bằng chứng mật ong phòng được cảm lạnh. Dùng hằng ngày còn tăng lượng đường và nguy cơ sâu răng.

Phụ nữ mang thai bị ho có dùng mật ong được không?

Mật ong với lượng vừa phải thường được coi là an toàn cho người lớn, kể cả phụ nữ mang thai. Người có tiểu đường thai kỳ cần hỏi bác sĩ.

Trẻ ho có cần uống kháng sinh không?

Phần lớn ho ở trẻ do virus, không cần kháng sinh. Bác sĩ chỉ kê kháng sinh khi nghi nhiễm khuẩn.

Tài liệu tham khảo

1. Oduwole O, Udoh EE, Oyo-Ita A, Meremikwu MM. Honey for acute cough in children. Cochrane Database Syst Rev. 2018;4(4):CD007094. PMID: 29633783.
2. Paul IM, Beiler J, McMonagle A, et al. Effect of honey, dextromethorphan, and no treatment on nocturnal cough and sleep quality for coughing children and their parents. Arch Pediatr Adolesc Med. 2007;161(12):1140–1146. PMID: 18056558.
3. Smith SM, Schroeder K, Fahey T. Over-the-counter (OTC) medications for acute cough in children and adults in community settings. Cochrane Database Syst Rev. 2014;(11):CD001831. PMID: 25420096.
4. Abuelgasim H, Albury C, Lee J. Effectiveness of honey for symptomatic relief in upper respiratory tract infections: a systematic review and meta-analysis. BMJ Evid Based Med. 2021;26(2):57–64. PMID: 32817011.
5. U.S. Food and Drug Administration. FDA restricts use of prescription codeine pain and cough medicines and tramadol pain medicines in children. Drug Safety Communication, 20/04/2017.

Đọc tiếp

• Giấc ngủ và hệ miễn dịch – điều khoa học đã chứng minh
• Tiêm vắc xin cúm hàng năm: vì sao mũi năm ngoái không đủ
• Tìm Hiểu Về Virus Metapneumovirus (HMPV) – Mối Nguy Hiểm Đường Hô Hấp Bạn Cần Biết
• Kháng kháng sinh – mối đe dọa thầm lặng của y học hiện đại

Tất cả nội dung không thay thế cho chỉ định của bác sỹ. Hỏi ý kiến chuyên gia trước khi dùng.

Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của thầy thuốc. Không tự ý dùng thuốc kê đơn; hãy hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc hay sản phẩm nào, nhất là với trẻ em, phụ nữ có thai, cho con bú và người có bệnh nền.

Tác giả: Ths.Ds. Nguyễn Bá Nghĩa, tự Nhuận Chi · Cập nhật: 09/11/2026

Bài viết Mật ong và thuốc ho cho trẻ: bằng chứng nói gì đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Nghĩa NB.

Tôi viết bài này vào một buổi tối, sau khi dùng một trợ lý AI dịch một đoạn y văn tiếng Đức chỉ trong vài giây. Mười năm trước, việc ấy cần một người bạn biết tiếng Đức và một buổi cà phê. Sự tiện lợi khiến tôi tự hỏi: liệu công cụ này đang nối con người lại với nhau, hay chỉ khiến ta cần nhau ít hơn?

Giấc mơ hợp nhất có từ bao giờ?

Giấc mơ loài người cùng nói một tiếng có từ rất xưa. Sách Sáng thế kể chuyện tháp Babel: khi mọi người chung một ngôn ngữ, họ định xây tháp chạm trời, và bị phân tán bằng cách làm rối ngôn ngữ. Câu chuyện vừa là ước mơ, vừa là lời cảnh báo về sức mạnh tập thể.

Trong bài Sapiens – Lược sử loài người, tôi đã nhắc đến luận điểm của Yuval Noah Harari: con người hợp tác được ở quy mô hàng triệu người nhờ những câu chuyện chung, như tiền tệ, quốc gia, tôn giáo. Ngôn ngữ là chất keo, và mỗi bước tiến của công nghệ truyền thông, từ chữ viết đến in ấn đến internet, đều mở rộng vòng tròn hợp tác ấy.

Đầu thế kỷ hai mươi, linh mục và nhà cổ sinh vật học Pierre Teilhard de Chardin đề xuất khái niệm “trí quyển” (noosphere): một lớp tư duy bao quanh Trái Đất, hình thành khi ý thức con người kết nối ngày càng chặt. Ông tin quá trình ấy hướng tới một điểm hội tụ mà ông gọi là Điểm Omega. Nhiều người coi internet là bản phác thảo đầu tiên của trí quyển.

AI đang xóa những rào cản nào?

Rào cản rõ nhất mà AI đang làm mờ là ngôn ngữ. Mô hình ngôn ngữ lớn cho phép người nông dân hỏi bằng tiếng mẹ đẻ về tài liệu canh tác tiếng Anh, hay một sinh viên y đọc tài liệu tiếng Nhật. Tháp Babel, theo một nghĩa nào đó, đang được xây lại.

Rào cản thứ hai là tri thức chuyên môn. Năm 2023, nhóm của Singhal công bố trên Nature rằng mô hình Med-PaLM đạt điểm vượt ngưỡng đậu trong các câu hỏi kiểu kỳ thi cấp phép hành nghề y Hoa Kỳ, dù các tác giả cũng nêu rõ nhiều hạn chế. Cùng năm, nghiên cứu của Ayers trên JAMA Internal Medicine cho thấy, trong một mẫu câu hỏi đăng trên diễn đàn mạng, câu trả lời của chatbot được đánh giá cao hơn về chất lượng và sự cảm thông so với câu trả lời của bác sĩ.

• Ngôn ngữ: dịch tức thời giữa hàng trăm thứ tiếng, kể cả giọng nói.
• Tri thức: tóm tắt, giải thích những lĩnh vực trước đây cần nhiều năm đào tạo.
• Khoảng cách: một người ở vùng xa có thể tiếp cận thông tin gần như ngang với người ở thành phố lớn.
• Thời gian: công việc tra cứu nhiều ngày rút lại còn vài phút.

Những con số ấy ấn tượng, nhưng cần đọc kỹ. Ayers so sánh trên câu hỏi viết, không phải cuộc khám bệnh; Singhal đo bằng câu hỏi trắc nghiệm, không phải bệnh nhân thật. Đó là tín hiệu về tiềm năng, chưa phải bằng chứng rằng AI chăm sóc con người tốt hơn con người.

Hiểu nhau có phải là hợp nhất?

Dịch được lời không có nghĩa là hiểu được nhau. Người chung một ngôn ngữ vẫn có thể chia rẽ sâu sắc. Hợp nhất không chỉ là trao đổi thông tin, mà là chia sẻ giá trị, tin cậy và chịu trách nhiệm cho nhau. AI chỉ có thể mở cửa, không thể bước qua thay ta.

Internet từng được kỳ vọng sẽ đưa nhân loại xích lại gần nhau. Thực tế phức tạp hơn: mạng xã hội kết nối hàng tỷ người, nhưng thuật toán tối ưu sự chú ý cũng tạo ra những “buồng vang” nơi người ta chỉ nghe điều mình muốn nghe. Nhiều xã hội chưa từng kết nối như bây giờ, cũng chưa từng phân cực như bây giờ.

AI có thể lặp lại chuyện ấy ở quy mô lớn hơn. Một trợ lý trả lời đúng ý từng người có thể khiến mỗi chúng ta sống trong một phiên bản thế giới được may đo riêng. Khi ấy, thay vì một trí quyển chung, ta có hàng tỷ trí quyển nhỏ, mỗi cái êm ái và khép kín.

Ai đang nắm chiếc chìa khóa?

Ít ai hỏi ai sở hữu công cụ hợp nhất. Các mô hình AI lớn do một số ít công ty, ở vài quốc gia, phát triển. Khi hàng tỷ người cùng hỏi đáp qua vài hệ thống, những hệ thống ấy định hình cách nhân loại tiếp cận tri thức, ở mức chưa từng có.

Đây không phải lý do để bi quan, mà để tỉnh táo. Ngôn ngữ ít người nói có ít dữ liệu huấn luyện hơn, nên chất lượng AI với tiếng Việt, tiếng của các dân tộc thiểu số, vẫn kém tiếng Anh. Nếu không chú ý, công cụ được kỳ vọng hợp nhất có thể vô tình làm sâu thêm khoảng cách giữa người có và người không.

Trong bài Ai đã và sẽ tiếp tục đến lấy đi công việc của chúng ta?, tôi đã viết về nỗi lo mất việc. Ở đây, nỗi lo lớn hơn có lẽ là mất tiếng nói: khi một vài mô hình trở thành người trung gian của gần như mọi cuộc trò chuyện, sự đa dạng trong cách nghĩ dễ bị san phẳng.

Y học dạy gì về hợp tác giữa người và máy?

Trong y khoa, AI đã có giá trị ở việc cụ thể như đọc ảnh, gợi ý chẩn đoán, tóm tắt hồ sơ. Nhưng quyết định điều trị vẫn cần một người chịu trách nhiệm, biết lắng nghe hoàn cảnh của bệnh nhân. Bài học này có lẽ đúng cho cả câu hỏi lớn về hợp nhất loài người.

Làm dược nhiều năm, tôi thấy một đơn thuốc đúng chưa đủ. Người bệnh có uống thuốc đều hay không phụ thuộc vào việc họ có tin người kê đơn, có hiểu vì sao phải uống, có ai nhắc nhở. AI có thể soạn lời giải thích rất hay, nhưng sự tin cậy được xây qua những lần gặp, những lời hứa được giữ.

Nghiên cứu về trí nhớ và nhận thức, mà tôi từng tóm tắt trong bài Bộ não có thực sự là nơi lưu trữ ký ức?, cũng nhắc rằng bộ não không phải ổ cứng. Ta nhớ bằng cảm xúc, bằng thân thể, bằng quan hệ. Một trí tuệ chung của loài người, nếu có, sẽ không chỉ là một kho dữ liệu khổng lồ.

Có thể hình dung một trí quyển nhân văn?

Có, nếu ta coi AI như cây cầu chứ không phải điểm đến. Trí quyển nhân văn là nơi công nghệ giúp người ta hiểu nhau hơn nhưng vẫn giữ được sự khác biệt, nơi mỗi ngôn ngữ, mỗi nền văn hóa được góp tiếng, và con người vẫn chịu trách nhiệm cho lựa chọn của mình.

Teilhard hình dung sự hội tụ của ý thức như một quá trình tình yêu chứ không phải đồng phục hóa: các cá thể hợp nhất mà vẫn khác biệt. Ý tưởng này gần với quan niệm phương Đông về “hòa nhi bất đồng”, hòa hợp mà không giống nhau. Có lẽ đó là tiêu chuẩn tốt để đánh giá mọi công nghệ tự xưng là kết nối nhân loại.

Vài điều nhỏ mỗi người có thể làm: dùng AI để học thêm một ngôn ngữ thay vì chỉ để dịch; kiểm chứng điều AI nói với nguồn gốc; đọc cả những quan điểm khác mình; và nhớ rằng sự tự tin của một câu trả lời không bảo đảm sự đúng đắn, như hiệu ứng mà tôi đã viết trong bài Hiệu ứng Dunning-Kruger.

Lời kết: cây cầu và người đi qua

AI có thể là công cụ kết nối mạnh nhất mà loài người từng tạo ra, nhưng công cụ không tự quyết định nó được dùng để làm gì. Hợp nhất hay chia rẽ vẫn là lựa chọn của con người, thể hiện qua cách ta thiết kế, quản lý và sử dụng những hệ thống ấy hằng ngày.

Câu chuyện tháp Babel thường được đọc như một hình phạt. Tôi lại muốn đọc nó như một lời nhắc: sự đa dạng ngôn ngữ và văn hóa không phải lỗi cần sửa, mà là sự phong phú cần giữ. Nếu AI giúp ta nghe được nhau mà không bắt ta nói giống nhau, có lẽ đó mới là hợp nhất đáng mong đợi.

Tối nay, sau khi đóng máy tính, tôi vẫn sẽ gọi cho người bạn biết tiếng Đức. Không phải vì cần bản dịch, mà vì có những điều chỉ hai con người mới trao cho nhau được.

Câu hỏi thường gặp

“Trí quyển” của Teilhard de Chardin là gì?

Đó là khái niệm chỉ một tầng tư duy tập thể bao quanh Trái Đất, hình thành khi ý thức con người ngày càng kết nối. Nhiều người xem internet và AI là những bước hiện thực hóa một phần ý tưởng này.

AI có thể thay bác sĩ trong tương lai không?

Các nghiên cứu hiện nay cho thấy AI hỗ trợ tốt ở một số nhiệm vụ, nhưng chưa thể thay thế việc khám, thấu hiểu hoàn cảnh và chịu trách nhiệm điều trị của thầy thuốc.

Dùng AI để hỏi về sức khỏe có an toàn không?

AI có thể giúp hiểu thông tin chung, nhưng có thể sai hoặc thiếu bối cảnh. Hãy kiểm chứng với nguồn đáng tin và hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi quyết định dùng thuốc.

Làm sao để AI không làm ta phân cực hơn?

Chủ động tìm quan điểm khác, kiểm tra nguồn, hạn chế để thuật toán chọn hết thông tin cho mình, và duy trì những cuộc trò chuyện trực tiếp với người thật.

Tài liệu tham khảo

1. Singhal K, Azizi S, Tu T, et al. Large language models encode clinical knowledge. Nature. 2023;620(7972):172–180. PMID: 37438534.
2. Ayers JW, Poliak A, Dredze M, et al. Comparing physician and artificial intelligence chatbot responses to patient questions posted to a public social media forum. JAMA Intern Med. 2023;183(6):589–596. PMID: 37115527.
3. Teilhard de Chardin P. The Phenomenon of Man (Le Phénomène humain). 1955.
4. Harari YN. Sapiens: A Brief History of Humankind. 2014.
5. Kinh Thánh, Sách Sáng thế, chương 11 (tháp Babel).

Đọc tiếp

• Sapiens – Lược sử loài người: khi con người kể chuyện để hợp tác
• Ai đã và sẽ tiếp tục đến lấy đi công việc của chúng ta?
• Chánh niệm dưới góc nhìn khoa học thần kinh hiện đại
• Ảo ảnh bướng bỉnh: Thời gian, sự sống và lá thư cuối của Einstein

Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của thầy thuốc. Không tự ý dùng thuốc kê đơn; hãy hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc hay sản phẩm nào, nhất là với trẻ em, phụ nữ có thai, cho con bú và người có bệnh nền.

Tác giả: Ths.Ds. Nguyễn Bá Nghĩa, tự Nhuận Chi · Cập nhật: 07/11/2026

Bài viết AI có hợp nhất loài người? Từ tháp Babel đến trí quyển đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Nghĩa NB.

Mỗi mùa lạnh, viên ngậm kẽm lại được bày bán nhiều với lời hứa giúp hết cảm nhanh. Người hỏi tôi thường muốn biết một câu đơn giản: có nên dùng không. Câu trả lời trung thực là có một ít lợi ích, trong điều kiện khá cụ thể, và kèm vài cái giá phải trả. Bài viết này tóm tắt điều khoa học đã biết.

Vì sao người ta nghĩ kẽm chống được cảm lạnh?

Kẽm là vi chất cần cho hoạt động của nhiều enzym và tế bào miễn dịch. Thí nghiệm trong phòng cho thấy ion kẽm ức chế sự nhân lên của rhinovirus, nhóm virus gây phần lớn ca cảm lạnh. Từ đó, người ta đặt giả thuyết viên ngậm giải phóng kẽm tại niêm mạc họng sẽ rút ngắn bệnh.

Câu chuyện bắt đầu từ những năm 1980, khi một bé gái mắc bệnh bạch cầu được cho ngậm viên kẽm thay vì nuốt, và cha em nhận thấy cơn cảm lạnh qua nhanh bất thường. Một quan sát cá nhân như vậy không chứng minh được gì, nhưng đủ để khơi mào hàng chục thử nghiệm lâm sàng trong bốn thập kỷ sau.

Điểm đáng chú ý là cơ chế giả định cần kẽm ở dạng ion tự do tiếp xúc với niêm mạc mũi họng. Điều này giải thích vì sao các nghiên cứu chủ yếu dùng viên ngậm tan chậm, không phải viên nuốt, và vì sao thành phần tá dược, như acid citric, có thể làm mất tác dụng khi chúng giữ chặt ion kẽm.

Thiếu kẽm thật sự, thường gặp ở người suy dinh dưỡng, người cao tuổi ăn kém hoặc trẻ ở vùng nghèo, làm suy giảm miễn dịch và tăng nhiễm trùng. Ở nhóm này, bổ sung kẽm có ý nghĩa khác hẳn so với người ăn uống đầy đủ đang muốn hết cảm nhanh.

Bằng chứng mới nhất nói gì về ngậm kẽm?

Tổng quan Cochrane năm 2024 của Nault và cộng sự gộp 34 thử nghiệm, hơn 8.500 người. Dùng kẽm để phòng thì gần như không giảm số ca cảm lạnh. Dùng kẽm khi đã bị cảm có thể rút ngắn thời gian bệnh khoảng 2,4 ngày, nhưng độ chắc chắn của bằng chứng được đánh giá là thấp.

Các tác giả lưu ý các thử nghiệm rất khác nhau về dạng muối kẽm, liều, thời điểm bắt đầu và cách đánh giá triệu chứng. Nhiều nghiên cứu nhỏ, một số có nguy cơ sai lệch. Vì vậy con số 2,4 ngày nên hiểu là “có thể có lợi ở mức vừa phải”, không phải lời hứa chắc chắn cho từng người.

Các phân tích của Hemilä, nhà nghiên cứu theo đuổi chủ đề này lâu nhất, cho kết quả lạc quan hơn: viên ngậm kẽm rút ngắn cảm lạnh trung bình khoảng 33%, và người dùng kẽm acetat liều 80–92 mg mỗi ngày hồi phục vào ngày thứ năm nhiều gấp khoảng ba lần nhóm giả dược. Hai cách nhìn khác nhau ở mức độ tin cậy hơn là chiều hướng.

Ngậm kẽm thế nào để có thể có lợi?

Các thử nghiệm cho thấy lợi ích chủ yếu khi bắt đầu trong vòng 24 giờ từ lúc có triệu chứng, dùng viên ngậm tan chậm trong miệng, tổng liều kẽm nguyên tố khoảng 75–100 mg mỗi ngày chia nhiều lần, và chỉ trong vài ngày. Dùng muộn, liều thấp hoặc viên nuốt thường không cho thấy tác dụng.

• Thời điểm: càng sớm càng tốt, lý tưởng trong ngày đầu khi mới đau họng, sổ mũi.
• Dạng: viên ngậm kẽm acetat hoặc gluconat; ngậm cho tan từ từ, không nhai, không nuốt.
• Liều: theo phân tích của Hemilä, trên khoảng 100 mg kẽm nguyên tố mỗi ngày không thấy thêm lợi ích, chỉ thêm tác dụng phụ.
• Thời gian: chỉ trong đợt cảm, thường không quá 5–7 ngày; ngừng khi hết triệu chứng.
• Đọc nhãn: nhãn thường ghi khối lượng muối, cần xem lượng kẽm nguyên tố; viên có acid citric hay acid tartaric có thể làm giảm ion kẽm tự do.

Liều dùng trong các thử nghiệm cao hơn giới hạn trên an toàn khi dùng lâu dài cho người lớn (40 mg mỗi ngày theo Văn phòng Thực phẩm bổ sung của Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ). Đây là lý do chỉ nên coi ngậm kẽm như một can thiệp ngắn ngày, sau khi hỏi dược sĩ, chứ không phải thói quen cả mùa đông.

Kẽm có những tác dụng phụ nào?

Tác dụng phụ hay gặp của viên ngậm kẽm là vị kim loại, buồn nôn và cảm giác khó chịu ở miệng. Đáng lo hơn là kẽm dạng xịt hoặc gel nhỏ mũi: nhiều trường hợp mất khứu giác, có người không hồi phục. Dùng kẽm liều cao kéo dài có thể gây thiếu đồng và thiếu máu.

Báo cáo của Alexander và Davidson (Laryngoscope, 2006) mô tả hàng loạt bệnh nhân mất khứu giác sau khi dùng gel kẽm xịt mũi. Năm 2009, Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) đã cảnh báo người dùng ngừng các sản phẩm này. Vì vậy, không nên đưa kẽm vào mũi dưới bất kỳ hình thức nào.

Kẽm cạnh tranh hấp thu với đồng ở ruột. Dùng hàng chục miligam mỗi ngày trong nhiều tuần, nhiều tháng có thể gây thiếu đồng, biểu hiện bằng thiếu máu, giảm bạch cầu và tổn thương thần kinh như tê bì, đi đứng loạng choạng. Đây là lý do không nên dùng viên kẽm liều cao như một “thuốc bổ” quanh năm.

Ai nên thận trọng khi dùng kẽm?

Trẻ em, phụ nữ có thai và cho con bú, người có bệnh thận, người đang dùng một số kháng sinh hoặc thuốc khác cần hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng kẽm. Các thử nghiệm ngậm kẽm chủ yếu làm ở người lớn khỏe mạnh, nên kết quả không thể áp dụng nguyên vẹn cho những nhóm này.

• Trẻ em: liều cho trẻ thấp hơn nhiều; trẻ nhỏ dễ hóc viên ngậm. Kẽm uống trong tiêu chảy ở trẻ là chỉ định khác, theo hướng dẫn riêng.
• Phụ nữ có thai, cho con bú: nhu cầu kẽm tăng nhẹ, nhưng liều trong thử nghiệm cảm lạnh vượt giới hạn trên khuyến nghị; cần hỏi bác sĩ.
• Tương tác thuốc: kẽm làm giảm hấp thu kháng sinh nhóm quinolon và tetracyclin, và penicillamin; cần uống cách xa theo hướng dẫn.
• Người dùng nhiều sản phẩm bổ sung: cộng dồn kẽm từ viên đa vi chất, sữa bổ sung, viên ngậm dễ vượt ngưỡng an toàn.

Với phụ nữ mang thai đang băn khoăn về thuốc khi bị nhiễm trùng hô hấp, bài Kháng sinh và thai kỳ: nhóm nào cần thận trọng có thêm thông tin cần biết.

Ngoài kẽm, điều gì thực sự giúp khi bị cảm lạnh?

Cảm lạnh do virus và thường tự khỏi sau 7–10 ngày. Nghỉ ngơi, uống đủ nước, súc họng nước muối, rửa mũi, dùng thuốc hạ sốt giảm đau khi cần là những biện pháp chính. Kháng sinh không có tác dụng với virus cảm lạnh và chỉ nên dùng khi bác sĩ xác định có nhiễm khuẩn.

Việc dùng kháng sinh không cần thiết là một trong những nguyên nhân chính làm vi khuẩn kháng thuốc, như đã phân tích trong bài Kháng kháng sinh – mối đe dọa thầm lặng của y học hiện đại. Giấc ngủ đủ cũng giúp hệ miễn dịch làm việc tốt hơn, theo bài Giấc ngủ và hệ miễn dịch – điều khoa học đã chứng minh.

Về phòng bệnh, rửa tay, tránh tiếp xúc gần người đang ốm, đeo khẩu trang nơi đông người và tiêm vắc xin cúm hằng năm có bằng chứng tốt hơn bất kỳ viên bổ sung nào. Cúm khác cảm lạnh và nguy hiểm hơn; lý do cần tiêm nhắc mỗi năm được giải thích trong bài Tiêm vắc xin cúm hằng năm: vì sao mũi năm ngoái không đủ.

Vậy có nên mua viên ngậm kẽm không?

Với người lớn khỏe mạnh, ngậm kẽm vài ngày ngay khi mới bị cảm là lựa chọn hợp lý nếu chấp nhận vị khó chịu và lợi ích chưa chắc chắn. Không nên dùng kẽm để phòng cảm kéo dài, không dùng dạng xịt mũi, và không thay thế việc đi khám khi có dấu hiệu nặng.

Cách nhìn này phản ánh điều y học bằng chứng hay gặp: một can thiệp có tín hiệu lợi ích nhỏ, nhưng nghiên cứu chưa đủ đồng nhất để kết luận chắc chắn. Người làm dược nên nói rõ cả lợi ích lẫn giới hạn, để mỗi người tự quyết định với đầy đủ thông tin thay vì bị cuốn theo quảng cáo.

Nếu bạn đang dùng nhiều sản phẩm bổ sung cùng lúc, hãy mang theo khi đi khám hoặc ra nhà thuốc để dược sĩ kiểm tra tổng lượng kẽm và các tương tác có thể xảy ra.

Khi nào nên đi khám?

Cảm lạnh thông thường không cần đi khám, nhưng nên gặp bác sĩ khi sốt cao trên ba ngày, khó thở, đau ngực, đau tai, đau xoang nhiều, triệu chứng kéo dài trên mười ngày hoặc đỡ rồi lại nặng lên. Người cao tuổi, phụ nữ có thai và người có bệnh nền nên đi khám sớm hơn.

• Khó thở, thở nhanh, môi tím, đau ngực.
• Sốt từ 39 °C hoặc sốt kéo dài trên ba ngày.
• Ho ra máu, đờm đặc màu xanh kèm sốt sau khi đã đỡ.
• Mất khứu giác, rối loạn vị giác kéo dài sau khi dùng kẽm.
• Tê bì tay chân, mệt nhiều, xanh xao khi đang dùng kẽm lâu ngày.

Câu hỏi thường gặp

Uống viên kẽm hằng ngày có giúp không bị cảm?

Tổng quan Cochrane 2024 cho thấy kẽm dùng để phòng hầu như không làm giảm số lần cảm lạnh, trong khi lại tăng tác dụng phụ. Người ăn uống đầy đủ không cần dùng kẽm để phòng cảm.

Thực phẩm nào giàu kẽm?

Hàu, thịt bò, thịt gia cầm, cua, các loại đậu, hạt bí và ngũ cốc nguyên hạt là nguồn kẽm tốt. Chế độ ăn đa dạng thường đáp ứng đủ nhu cầu kẽm hằng ngày.

Có nên dùng kẽm cùng vitamin C khi cảm?

Chưa có bằng chứng rõ rằng phối hợp hai chất cho lợi ích cộng thêm. Nếu dùng, hãy kiểm tra tổng liều và hỏi dược sĩ, nhất là khi đang dùng thuốc khác.

Ngậm kẽm có dùng được cho trẻ nhỏ?

Không nên tự dùng cho trẻ nhỏ. Liều cho trẻ khác người lớn và trẻ dễ hóc viên ngậm; hãy hỏi bác sĩ nhi trước khi dùng.

Tài liệu tham khảo

1. Nault D, Machingo TA, Shipper AG, et al. Zinc for prevention and treatment of the common cold. Cochrane Database Syst Rev. 2024;5:CD014914. PMID: 38719213.
2. Hemilä H. Zinc lozenges and the common cold: a meta-analysis comparing zinc acetate and zinc gluconate, and the role of zinc dosage. JRSM Open. 2017;8(5):2054270417694291. PMID: 28515951.
3. Hemilä H, Fitzgerald JT, Petrus EJ, Prasad A. Zinc acetate lozenges may improve the recovery rate of common cold patients: an individual patient data meta-analysis. Open Forum Infect Dis. 2017;4(2):ofx059. PMID: 28480298.
4. Alexander TH, Davidson TM. Intranasal zinc and anosmia: the zinc-induced anosmia syndrome. Laryngoscope. 2006;116(2):217–220. PMID: 16467707.
5. NIH Office of Dietary Supplements. Zinc – Fact Sheet for Health Professionals. ods.od.nih.gov (truy cập 03/11/2026).

Đọc tiếp

• Tìm Hiểu Về Virus Metapneumovirus (HMPV) – Mối Nguy Hiểm Đường Hô Hấp Bạn Cần Biết
• Bài học từ 10 quan niệm sai lầm trong Đại dịch cúm 1918, đại dịch lớn nhất lịch sử loài người
• Giấc ngủ và hệ miễn dịch – điều khoa học đã chứng minh
• Tiêm vắc xin cúm hàng năm: vì sao mũi năm ngoái không đủ

Tất cả nội dung không thay thế cho chỉ định của bác sỹ. Hỏi ý kiến chuyên gia trước khi dùng.

Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của thầy thuốc. Không tự ý dùng thuốc kê đơn; hãy hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc hay sản phẩm nào, nhất là với trẻ em, phụ nữ có thai, cho con bú và người có bệnh nền.

Tác giả: Ths.Ds. Nguyễn Bá Nghĩa, tự Nhuận Chi · Cập nhật: 07/11/2026

Bài viết Ngậm kẽm có rút ngắn cảm lạnh không: bằng chứng nói gì đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Nghĩa NB.

Tháng 10 năm 2024, Giải Nobel Hóa học được trao cho David Baker và hai nhà khoa học của Google DeepMind là Demis Hassabis, John Jumper. Với người làm nghề dược như tôi, đó không chỉ là tin khoa học. Đó là lời xác nhận rằng một công cụ tính toán đã đi vào trung tâm của nghề tìm thuốc. Bài tiểu luận này là một lần ngồi lại tự hỏi: AlphaFold đã thay đổi điều gì, và điều gì nó chưa thay đổi?

Bài toán gấp protein khó đến mức nào?

Protein là chuỗi axit amin, nhưng nó chỉ làm việc được khi gấp thành một hình dạng ba chiều đặc thù. Từ những năm 1970, giới khoa học biết trình tự quyết định hình dạng, nhưng dự đoán hình dạng từ trình tự là bài toán treo suốt nửa thế kỷ, vì số cách gấp lớn khó tưởng tượng.

Christian Anfinsen nhận Nobel Hóa học năm 1972 nhờ chứng minh rằng thông tin để protein gấp đúng đã nằm sẵn trong trình tự của nó. Cùng thời, Cyrus Levinthal chỉ ra một nghịch lý: nếu protein thử lần lượt từng cấu hình thì thời gian cần còn lâu hơn tuổi vũ trụ, vậy mà trong tế bào, protein gấp xong trong vài phần nghìn giây đến vài giây.

Muốn “nhìn” được cấu trúc, các nhà khoa học dùng tinh thể học tia X, cộng hưởng từ hạt nhân, rồi gần đây là kính hiển vi điện tử lạnh. Mỗi cấu trúc có khi tốn hàng năm và nhiều kinh phí. Sau hơn 60 năm, Ngân hàng Dữ liệu Protein mới có khoảng 200.000 cấu trúc, trong khi số trình tự protein đã biết lên đến hàng trăm triệu.

Từ năm 1994, cộng đồng khoa học tổ chức cuộc thi CASP hai năm một lần, đưa ra những protein vừa được giải cấu trúc nhưng chưa công bố để các nhóm dự đoán. Trong nhiều năm, điểm số tiến chậm. Rồi tại CASP14 năm 2020, AlphaFold2 đạt độ chính xác mà nhiều mục tiêu tiệm cận với kết quả thực nghiệm.

AlphaFold đã làm được điều gì mà trước đây chưa làm được?

AlphaFold biến việc dự đoán cấu trúc protein đơn lẻ từ một công trình nghiên cứu dài thành một phép tính vài phút đến vài giờ. Nhóm phát triển cùng Viện Tin sinh học châu Âu công bố miễn phí cơ sở dữ liệu hơn 214 triệu cấu trúc dự đoán, phủ gần hết protein đã biết.

Bài báo của Jumper và cộng sự trên Nature (2021) mô tả một mạng nơ-ron học từ các cấu trúc đã biết và từ thông tin tiến hóa trong những trình tự cùng họ. Điều tinh tế là mô hình còn tự đưa ra mức tin cậy cho từng vùng của cấu trúc, gọi là pLDDT, giúp người dùng biết chỗ nào đáng tin và chỗ nào chỉ là phỏng đoán.

Năm 2024, Abramson và cộng sự giới thiệu AlphaFold 3, mở rộng sang dự đoán phức hợp giữa protein với ADN, ARN, ion và phân tử nhỏ, tức là chính các phân tử thuốc. Theo bài báo, trên một bộ chuẩn đánh giá, độ chính xác khi dự đoán tư thế gắn của phân tử nhỏ vượt các công cụ docking truyền thống.

Còn nửa kia của giải Nobel, David Baker, đi theo hướng ngược lại: thiết kế những protein chưa từng có trong tự nhiên. Một bên đọc ngôn ngữ của sự sống, một bên bắt đầu viết bằng ngôn ngữ đó.

Cấu trúc protein giúp gì cho việc tìm thuốc?

Phần lớn thuốc tác dụng bằng cách gắn vào một protein đích như enzyme, thụ thể hay kênh ion. Biết hình dạng túi gắn giúp nhà hóa dược thiết kế phân tử vừa khít hơn, chọn lọc hơn. Trước AlphaFold, nhiều đích tiềm năng bị bỏ qua đơn giản vì chưa ai giải được cấu trúc của chúng.

Một ví dụ được công bố: nhóm của Ren và cộng sự (Chem Sci, 2023) dùng cấu trúc dự đoán từ AlphaFold cho CDK20, một kinase liên quan ung thư gan chưa có cấu trúc thực nghiệm, kết hợp với nền tảng hóa học tạo sinh. Họ tìm được hợp chất gắn đầu tiên trong khoảng 30 ngày kể từ lúc chọn đích và chỉ tổng hợp 7 hợp chất ở vòng đầu.

Đó là con số ấn tượng, nhưng cần đọc đúng: đây là giai đoạn tìm “hit” trong phòng thí nghiệm, đo trên enzyme và tế bào, chưa phải thuốc được thử trên người. Cấu trúc giúp rút ngắn bước đầu, nhưng các bước sau như tối ưu dược động học, độc tính, bào chế và thử nghiệm lâm sàng vẫn đòi hỏi thời gian của chúng.

Ngoài phân tử nhỏ, AlphaFold còn giúp hiểu cơ chế đột biến gây bệnh, thiết kế kháng thể, enzyme công nghiệp, vắc xin, và cả những liệu pháp nhắm đích tinh vi như peptide gắn đồng vị phóng xạ mà tôi từng viết trong bài về Lutathera và u thần kinh nội tiết.

AI chưa giải quyết được những gì trong phát triển thuốc?

Nút thắt lớn nhất của phát triển thuốc không nằm ở cấu trúc protein mà ở thử nghiệm lâm sàng. Theo phân tích của Sun và cộng sự (2022), khoảng 90% ứng viên vào thử nghiệm trên người bị dừng lại, chủ yếu vì thiếu hiệu quả hoặc độc tính. AI chưa thay đổi được điều đó.

Phân tích của Jayatunga và cộng sự (Drug Discov Today, 2024) về các phân tử do công ty “AI bản địa” phát hiện cho thấy tỷ lệ qua pha I khoảng 80–90%, cao hơn mức lịch sử. Nhưng ở pha II, nơi thuốc phải chứng minh hiệu quả trên người bệnh, tỷ lệ thành công khoảng 40%, tương đương mức trung bình của ngành. Số mẫu còn nhỏ, nên các tác giả cũng thận trọng khi kết luận.

Những giới hạn kỹ thuật cũng cần được nói rõ:

• AlphaFold dự đoán một trạng thái tĩnh, trong khi protein trong cơ thể chuyển động và đổi hình dạng khi gắn thuốc.
• Vùng protein mất trật tự, phức hợp lớn và tác động của biến đổi sau dịch mã vẫn khó dự đoán.
• Cấu trúc đúng không cho biết thuốc có vào được mô đích, có bị gan chuyển hóa nhanh hay có gây độc hay không.
• Bệnh của con người phức tạp hơn một protein: chọn sai đích thì phân tử khéo đến đâu cũng thất bại.

Terwilliger và cộng sự (Nat Methods, 2024) đã đối chiếu dự đoán của AlphaFold với bản đồ mật độ điện tử thực nghiệm và kết luận rằng dự đoán là những giả thuyết có giá trị, giúp tăng tốc, nhưng không thay thế việc xác định cấu trúc bằng thực nghiệm. Tôi nghĩ câu này nên được treo ở mọi phòng thí nghiệm dùng AI.

Người làm thuốc nên nhìn AI bằng con mắt nào?

Bằng con mắt của người làm khoa học: hào hứng nhưng đòi bằng chứng. Theo các phân tích đến năm 2024, phần lớn phân tử có AI tham gia phát hiện vẫn ở các pha thử nghiệm. AI là công cụ giúp con người đặt câu hỏi tốt hơn và nhanh hơn, không phải người ra quyết định thay.

Lịch sử y học có nhiều lần một công nghệ được kỳ vọng sẽ “giải quyết tất cả”: hóa học tổ hợp những năm 1990, giải mã bộ gen người năm 2003. Mỗi lần, công nghệ đều mang lại giá trị thật, nhưng chậm hơn và khiêm tốn hơn lời hứa ban đầu. Không có lý do gì để nghĩ AI sẽ khác, và cũng không có lý do gì để xem nhẹ nó.

Trong bài Ai đã và sẽ tiếp tục đến lấy đi công việc của chúng ta?, tôi từng viết về nỗi lo AI thay thế con người. Với nghề dược, tôi thấy điều đáng lo không phải là máy thay người, mà là người dùng máy mà quên kiểm chứng. Một cấu trúc đẹp trên màn hình dễ tạo cảm giác chắc chắn hơn mức dữ liệu cho phép.

Còn một bài học về tinh thần cởi mở. AlphaFold thành công một phần nhờ nửa thế kỷ các nhà khoa học kiên nhẫn nộp cấu trúc vào một ngân hàng dữ liệu công khai, và nhờ cuộc thi CASP minh bạch. Đột phá của máy được xây trên nền móng của rất nhiều người, phần lớn không ai nhớ tên.

Điều gì còn ở phía trước cho bệnh nhân?

Với người bệnh, lợi ích của AlphaFold đến gián tiếp và từ từ: nhiều đích thuốc mới được khám phá, thời gian tìm phân tử khởi đầu ngắn hơn, ít thí nghiệm thừa hơn. Nhưng thuốc chỉ đến tay người bệnh khi đã vượt qua thử nghiệm lâm sàng nghiêm ngặt về hiệu quả và an toàn.

Một số hướng đang được kỳ vọng: thuốc cho các bệnh hiếm mà trước đây không đủ hấp dẫn để đầu tư giải cấu trúc; kháng sinh mới nhắm vào protein vi khuẩn chưa từng được khai thác, điều đặc biệt cần trong bối cảnh kháng kháng sinh; và các protein thiết kế mới làm vắc xin hay thuốc sinh học.

Tôi hay nghĩ về câu hỏi của chính mình khi còn là sinh viên dược, ngồi vẽ công thức hóa học trên giấy: liệu phân tử này có vừa vào túi gắn kia không? Ngày ấy, câu trả lời phụ thuộc vào trí tưởng tượng và vài mô hình que nhựa. Hôm nay, máy tính có thể đưa ra một hình ảnh khá đáng tin trong vài phút. Nhưng câu hỏi tiếp theo, “liệu nó có giúp được người bệnh không”, vẫn chỉ có thể trả lời bằng thử nghiệm, bằng sự cẩn trọng và bằng lương tâm nghề nghiệp.

Có lẽ đó là cách đúng để nhìn AlphaFold: không phải điểm kết thúc của một cuộc tìm kiếm, mà là một chiếc đèn tốt hơn để đi tiếp con đường vốn vẫn dài. Như cách bộ não không đơn giản là nơi cất giữ ký ức, mà là một quá trình tái tạo liên tục, xem thêm bài về bộ não và ký ức, khoa học cũng vậy: mỗi câu trả lời mở ra những câu hỏi mới.

Câu hỏi thường gặp

AlphaFold có tự tạo ra thuốc mới không?

Không. AlphaFold dự đoán cấu trúc protein và phức hợp phân tử. Việc thiết kế, tổng hợp, thử nghiệm và phát triển thuốc vẫn cần nhà hóa dược, dược lý, lâm sàng và nhiều năm nghiên cứu.

Đã có thuốc nào do AI tìm ra được phê duyệt chưa?

Theo phân tích của Jayatunga và cộng sự (2024), các phân tử có AI tham gia phát hiện chủ yếu vẫn đang ở pha I và pha II. Muốn biết một thuốc cụ thể đã được cấp phép hay chưa, hãy tra cứu thông tin của cơ quan quản lý dược, và thận trọng với quảng cáo “thuốc do AI tạo ra”.

Vì sao Nobel Hóa học 2024 trao cho cả David Baker?

Baker được trao một nửa giải cho thiết kế protein bằng tính toán, tức tạo ra protein mới. Hassabis và Jumper chia nửa còn lại cho việc dự đoán cấu trúc protein bằng AlphaFold.

Tài liệu tham khảo

1. NobelPrize.org. The Nobel Prize in Chemistry 2024 – Press release. 09/10/2024.
2. Jumper J, Evans R, Pritzel A, et al. Highly accurate protein structure prediction with AlphaFold. Nature. 2021;596(7873):583–589. PMID: 34265844.
3. Abramson J, Adler J, Dunger J, et al. Accurate structure prediction of biomolecular interactions with AlphaFold 3. Nature. 2024;630(8016):493–500. PMID: 38718835.
4. Varadi M, Bertoni D, Magana P, et al. AlphaFold Protein Structure Database in 2024: providing structure coverage for over 214 million protein sequences. Nucleic Acids Res. 2024;52(D1):D368–D375. PMID: 37933859.
5. Ren F, Ding X, Zheng M, et al. AlphaFold accelerates artificial intelligence powered drug discovery: efficient discovery of a novel CDK20 small molecule inhibitor. Chem Sci. 2023;14(6):1443–1452. PMID: 36794205.
6. Jayatunga MKP, Ayers M, Bruens L, et al. How successful are AI-discovered drugs in clinical trials? A first analysis and emerging lessons. Drug Discov Today. 2024;29(6):104009. PMID: 38692505.
7. Sun D, Gao W, Hu H, Zhou S. Why 90% of clinical drug development fails and how to improve it? Acta Pharm Sin B. 2022;12(7):3049–3062. PMID: 35865092.
8. Terwilliger TC, Liebschner D, Croll TI, et al. AlphaFold predictions are valuable hypotheses and accelerate but do not replace experimental structure determination. Nat Methods. 2024;21(1):110–116. PMID: 38036854.

Đọc tiếp

• Ai đã và sẽ tiếp tục đến lấy đi công việc của chúng ta?
• Ảo ảnh bướng bỉnh: Thời gian, sự sống và lá thư cuối của Einstein
• Kháng kháng sinh – mối đe dọa thầm lặng của y học hiện đại
• Lutathera (177Lu-DOTATATE): Peptide phóng xạ nhắm đích SSTR2 trong điều trị u thần kinh nội tiết

Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của thầy thuốc. Không tự ý dùng thuốc kê đơn; hãy hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc hay sản phẩm nào, nhất là với trẻ em, phụ nữ có thai, cho con bú và người có bệnh nền.

Tác giả: Ths.Ds. Nguyễn Bá Nghĩa, tự Nhuận Chi · Cập nhật: 06/11/2026

Bài viết AI trong phát triển thuốc: AlphaFold đã thay đổi điều gì đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Nghĩa NB.

Mỗi mùa lạnh, câu hỏi “có nên uống vitamin D để đỡ ốm vặt” lại xuất hiện nhiều trong nhà thuốc. Sau đại dịch COVID-19, vitamin D càng được quảng bá như một “lá chắn miễn dịch”. Là người làm nghề dược, tôi muốn cùng bạn đọc nhìn lại những gì các thử nghiệm lâm sàng lớn đã cho thấy, để dùng vitamin D đúng chỗ, đúng liều và không kỳ vọng quá mức.

Vì sao vitamin D được gắn với miễn dịch hô hấp?

Vitamin D không chỉ liên quan đến xương. Nhiều tế bào miễn dịch có thụ thể vitamin D, và dạng hoạt động của nó giúp tế bào biểu mô đường thở sản xuất các peptide kháng khuẩn như cathelicidin. Từ đó có giả thuyết bổ sung vitamin D có thể giảm nhiễm trùng hô hấp.

Giả thuyết này còn được củng cố bởi quan sát dịch tễ: cúm và cảm lạnh tăng vào mùa đông ở các nước ôn đới, đúng lúc da ít tiếp xúc ánh nắng và nồng độ vitamin D trong máu xuống thấp. Nhiều nghiên cứu quan sát cũng ghi nhận người có nồng độ 25-hydroxyvitamin D [25(OH)D] thấp hay bị nhiễm trùng hô hấp hơn.

Nhưng quan sát không chứng minh được quan hệ nhân quả. Người thiếu vitamin D thường ít ra ngoài, lớn tuổi hơn, có bệnh mạn tính hoặc béo phì, tức là bản thân họ đã dễ ốm hơn. Muốn biết vitamin D có thật sự phòng bệnh hay không, cần đến thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng.

Các thử nghiệm lâm sàng lớn đã cho thấy gì?

Ba công trình đáng chú ý nhất cho kết quả khá nhất quán: tính chung, vitamin D giảm nguy cơ nhiễm trùng hô hấp cấp ở mức nhỏ; lợi ích rõ hơn khi uống liều thấp đều đặn hằng ngày; còn chiến lược xét nghiệm rồi bổ sung ở người lớn không giảm nhiễm trùng hô hấp có ý nghĩa.

Martineau và cộng sự (BMJ, 2017) phân tích dữ liệu từng cá thể của 25 thử nghiệm, khoảng 11.000 người. Bổ sung vitamin D giảm nguy cơ có ít nhất một đợt nhiễm trùng hô hấp cấp với tỷ số chênh khoảng 0,88. Lợi ích rõ hơn ở người uống hằng ngày hoặc hằng tuần, không dùng liều nạp lớn, và đặc biệt ở người có nồng độ 25(OH)D ban đầu dưới 25 nmol/L.

Jolliffe và cộng sự (Lancet Diabetes Endocrinol, 2021) cập nhật với 43 thử nghiệm, gần 48.500 người. Kết quả chung vẫn có ý nghĩa nhưng nhỏ: tỷ số chênh 0,92, tức 61,3% ở nhóm vitamin D so với 62,3% ở nhóm giả dược có ít nhất một đợt nhiễm trùng. Lợi ích thấy rõ hơn với liều hằng ngày 400–1000 IU, dùng không quá 12 tháng, và ở trẻ 1–16 tuổi.

Thử nghiệm CORONAVIT (BMJ, 2022) trên 6.200 người lớn ở Anh: nhóm được xét nghiệm và cho uống 800 hoặc 3200 IU mỗi ngày trong 6 tháng nếu thiếu, không giảm nguy cơ nhiễm trùng hô hấp do mọi nguyên nhân hay COVID-19 so với nhóm không được xét nghiệm.

Một điểm hay bị bỏ qua: các thử nghiệm này đo nhiễm trùng hô hấp cấp nói chung, phần lớn là cảm lạnh, không riêng cúm được xét nghiệm xác nhận. Vì vậy, nói “vitamin D phòng cúm” là vượt quá những gì dữ liệu cho phép.

Mức giảm nguy cơ đó có ý nghĩa thực tế không?

Với người đủ vitamin D, gần như không đáng kể. Trong phân tích năm 2021, chênh lệch thực tế chỉ khoảng một điểm phần trăm, nghĩa là cần nhiều người uống trong nhiều tháng mới tránh được một đợt cảm. Với người thiếu nặng, lợi ích có thể lớn hơn, nhưng cần được xác định đúng nhóm.

Hãy hình dung theo cách đơn giản: trong 100 người uống vitamin D suốt mùa đông, có khoảng 61 người vẫn bị ít nhất một đợt nhiễm trùng hô hấp; trong 100 người không uống, con số là khoảng 62. Khác biệt có thật về mặt thống kê, nhưng khó cảm nhận được ở từng cá nhân.

Ngược lại, ở người thiếu vitamin D nặng, như người cao tuổi ít ra ngoài, người ở viện dưỡng lão, người da sẫm màu sống ở xứ lạnh, người mắc bệnh hấp thu kém, phân tích năm 2017 gợi ý lợi ích rõ hơn. Ngay cả ở nhóm này, kết quả phân nhóm vẫn cần được diễn giải thận trọng. Về an toàn, phân tích năm 2021 không thấy khác biệt về tỷ lệ biến cố bất lợi nghiêm trọng giữa nhóm vitamin D và nhóm giả dược ở các liều được thử nghiệm.

Liều cao có tốt hơn liều thấp không?

Không. Đây là một trong những phát hiện quan trọng nhất của các phân tích gộp. Liều nạp lớn ngắt quãng, như hàng chục nghìn IU mỗi tháng, không cho thấy lợi ích trên nhiễm trùng hô hấp, trong khi liều thấp đều đặn hằng ngày lại cho kết quả tốt hơn. Nhiều hơn không có nghĩa là tốt hơn.

Các nhà nghiên cứu giải thích một phần bằng sinh học: liều nạp lớn làm nồng độ vitamin D trong máu dao động mạnh và có thể kích hoạt các enzyme phân hủy vitamin D, khiến nồng độ ở mô không ổn định. Liều nhỏ hằng ngày giữ nồng độ đều hơn.

Về an toàn, Viện Y khoa Hoa Kỳ và Văn phòng Thực phẩm bổ sung của NIH đặt mức dung nạp tối đa cho người lớn là 4000 IU (100 microgam) mỗi ngày. Dùng kéo dài liều cao hơn mà không có chỉ định có thể gây tăng canxi máu, với biểu hiện buồn nôn, táo bón, khát nhiều, tiểu nhiều, lú lẫn, sỏi thận và rối loạn nhịp tim.

NHS khuyến cáo người lớn và trẻ trên 1 tuổi cân nhắc uống 10 microgam (400 IU) mỗi ngày trong mùa thu đông, khi ánh nắng không đủ. Ở Việt Nam, nắng nhiều hơn nhưng không vì thế mà ai cũng đủ vitamin D: người làm việc trong nhà cả ngày, che chắn kín khi ra đường hay người cao tuổi nằm nhiều vẫn có thể thiếu.

Ai nên cân nhắc bổ sung vitamin D?

Không phải ai cũng cần uống. Những nhóm nên hỏi bác sĩ, dược sĩ gồm người cao tuổi ít ra nắng, người ở nhà hoặc trong viện dưỡng lão, phụ nữ mang thai và cho con bú, trẻ bú mẹ hoàn toàn, người béo phì, người mắc bệnh gan, thận hoặc bệnh đường ruột gây kém hấp thu.

• Trẻ sơ sinh bú mẹ: nhiều hướng dẫn quốc tế khuyến cáo bổ sung 400 IU mỗi ngày; liều cụ thể cần theo tư vấn của bác sĩ nhi.
• Phụ nữ mang thai, cho con bú: chỉ dùng chế phẩm và liều theo chỉ định, tránh tự dùng thêm nhiều loại thực phẩm chức năng cùng chứa vitamin D.
• Người cao tuổi: thường được tư vấn bổ sung vì lý do xương và cơ, lợi ích trên nhiễm trùng hô hấp chỉ là phụ.
• Người dùng thuốc: lợi tiểu thiazide làm tăng nguy cơ tăng canxi máu khi dùng kèm vitamin D liều cao; corticoid, một số thuốc chống động kinh, orlistat có thể làm giảm vitamin D.

Xét nghiệm 25(OH)D không cần làm thường quy cho mọi người. Bác sĩ sẽ chỉ định khi có yếu tố nguy cơ thiếu hoặc có bệnh cần theo dõi. Về thuốc trong thai kỳ, bạn đọc có thể xem lại bài Cách nhận biết thuốc có an toàn cho phụ nữ mang thai và cho con bú.

Điều gì phòng cúm hiệu quả hơn vitamin D?

Vắc xin cúm hằng năm vẫn là biện pháp phòng cúm có bằng chứng mạnh nhất, nhất là cho người cao tuổi, phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ và người có bệnh nền. Đi kèm là những thói quen nền tảng: ngủ đủ, rửa tay, đeo khẩu trang khi có triệu chứng, tránh khói thuốc và vận động đều đặn.

Vì virus cúm thay đổi mỗi năm, vắc xin cần tiêm nhắc hằng năm, như đã phân tích trong bài Tiêm vắc xin cúm hàng năm: vì sao mũi năm ngoái không đủ. Giấc ngủ cũng có vai trò được chứng minh rõ hơn nhiều so với hầu hết thực phẩm chức năng, xem thêm Giấc ngủ và hệ miễn dịch – điều khoa học đã chứng minh.

Một lời nhắc từ góc nhìn dược: khi bị cảm cúm do virus, kháng sinh không có tác dụng. Dùng kháng sinh không cần thiết góp phần tạo ra vi khuẩn kháng thuốc, như đã bàn trong bài Kháng kháng sinh – mối đe dọa thầm lặng của y học hiện đại.

Khi nào nên đi khám?

Hãy đi khám nếu bạn có dấu hiệu nghi thiếu vitamin D như đau nhức xương, yếu cơ kéo dài, hay gãy xương sau va chạm nhẹ, hoặc nếu đang uống vitamin D mà thấy buồn nôn, khát nhiều, tiểu nhiều, táo bón, lú lẫn. Khi bị cúm, cần khám ngay nếu có dấu hiệu nặng.

• Khó thở, thở nhanh, đau tức ngực.
• Sốt cao kéo dài trên 3 ngày, hoặc đỡ rồi sốt lại.
• Lơ mơ, lú lẫn, co giật.
• Môi tím tái, tiểu rất ít.
• Người cao tuổi, phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ, người có bệnh tim phổi, đái tháo đường hoặc suy giảm miễn dịch bị cúm: nên khám sớm để bác sĩ cân nhắc thuốc kháng virus.

Người đang có bệnh thận, sỏi thận, bệnh tuyến cận giáp hay bệnh u hạt như sarcoidosis cần hỏi bác sĩ trước khi dùng bất kỳ chế phẩm vitamin D nào, kể cả loại được quảng cáo là “tự nhiên”.

Câu hỏi thường gặp

Uống vitamin D có thay được tiêm vắc xin cúm không?

Không. Mức giảm nguy cơ nhiễm trùng hô hấp của vitamin D nhỏ và không đặc hiệu cho cúm. Vắc xin cúm vẫn là biện pháp phòng bệnh chính, nhất là với người có nguy cơ biến chứng.

Phơi nắng bao lâu thì đủ vitamin D?

Không có con số chung cho mọi người vì phụ thuộc vào màu da, giờ nắng, vùng da hở và tuổi. Nhiều khuyến cáo gợi ý phơi nắng ngắn, vài lần mỗi tuần, tránh để da bị đỏ rát. Người khó ra nắng nên hỏi bác sĩ về bổ sung.

Đang bị cảm có nên uống vitamin D liều cao cho mau khỏi không?

Không. Các thử nghiệm đánh giá vitamin D để phòng, không phải điều trị khi đã mắc. Liều nạp lớn còn không cho thấy lợi ích và có thể gây tăng canxi máu nếu lặp lại nhiều lần.

Vitamin D2 và D3 khác nhau thế nào?

Cả hai đều được dùng để bổ sung. Vitamin D3 thường giữ nồng độ trong máu ổn định hơn và là dạng hay dùng trong các thử nghiệm gần đây.

Tài liệu tham khảo

1. Martineau AR, Jolliffe DA, Hooper RL, et al. Vitamin D supplementation to prevent acute respiratory tract infections: systematic review and meta-analysis of individual participant data. BMJ. 2017;356:i6583. PMID: 28202713.
2. Jolliffe DA, Camargo CA Jr, Sluyter JD, et al. Vitamin D supplementation to prevent acute respiratory infections: a systematic review and meta-analysis of aggregate data from randomised controlled trials. Lancet Diabetes Endocrinol. 2021;9(5):276–292. PMID: 33798465.
3. Jolliffe DA, Holt H, Greenig M, et al. Effect of a test-and-treat approach to vitamin D supplementation on risk of all cause acute respiratory tract infection and covid-19: phase 3 randomised controlled trial (CORONAVIT). BMJ. 2022;378:e071230. PMID: 36215226.
4. NIH Office of Dietary Supplements. Vitamin D – Fact Sheet for Health Professionals. ods.od.nih.gov (truy cập 03/11/2026).
5. NHS. Vitamin D. nhs.uk (truy cập 03/11/2026).

Đọc tiếp

• Tìm Hiểu Về Virus Metapneumovirus (HMPV) – Mối Nguy Hiểm Đường Hô Hấp Bạn Cần Biết
• Bài học từ 10 quan niệm sai lầm trong Đại dịch cúm 1918, đại dịch lớn nhất lịch sử loài người
• Giấc ngủ và hệ miễn dịch – điều khoa học đã chứng minh
• Tiêm vắc xin cúm hàng năm: vì sao mũi năm ngoái không đủ

Tất cả nội dung không thay thế cho chỉ định của bác sỹ. Hỏi ý kiến chuyên gia trước khi dùng.

Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của thầy thuốc. Không tự ý dùng thuốc kê đơn; hãy hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc hay sản phẩm nào, nhất là với trẻ em, phụ nữ có thai, cho con bú và người có bệnh nền.

Tác giả: Ths.Ds. Nguyễn Bá Nghĩa, tự Nhuận Chi · Cập nhật: 06/11/2026

Bài viết Vitamin D có giúp phòng cảm cúm không: bằng chứng nói gì đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Nghĩa NB.

Co-sleeping là gì? Đừng nhầm ngủ cùng phòng với ngủ chung giường

Trong tài liệu khoa học và hướng dẫn lâm sàng, “co-sleeping” là khái niệm rộng. James J. McKenna dùng từ này theo nghĩa gần gũi đủ để trao đổi tín hiệu cảm giác ban đêm. AAP thì phân biệt rõ hai hình thức:

• Room-sharing: cha mẹ và trẻ ngủ cùng phòng, trên bề mặt riêng thiết kế cho trẻ (nôi, cũi, giường di động đạt chuẩn).
• Bedsharing / surface sharing: cha mẹ và trẻ ngủ chung một bề mặt (giường lớn, sofa, ghế bành…).

Hai hình thức khác nhau về mức rủi ro. Nhiều nghiên cứu quan sát gộp “cùng giường” và “cùng phòng” thành một biến “co-sleeping”, nên khi đọc kết quả về hormone hay gắn kết, cần hỏi ngay: họ đo room-sharing, bedsharing, hay cả hai? Cũng không thể đồng nhất “ngủ gần bố mẹ khi con đã mẫu giáo” với “ngủ chung giường với trẻ sơ sinh”.

Kawa no ji: Hình ảnh văn hóa, không phải bằng chứng an toàn

Ở Nhật, cách bố trí ngủ truyền thống thường được gọi là kawa no ji: trẻ nằm giữa, cha mẹ hai bên, giống nét chữ 川. Shimizu, Park và Greenfield (2014) phân tích bình luận của 51 bà mẹ Nhật trên diễn đàn năm 2008–2009: khoảng 72% báo cáo trẻ ngủ trong tầm với trong cùng phòng, 20% cùng phòng nhưng ngoài tầm với, chỉ 8% phòng riêng — tức khoảng 92% cùng phòng. Đây là mẫu nhỏ, không phải điều tra quốc gia đại diện, và không chứng minh một tỷ lệ cố định cho “mọi bà mẹ Nhật” hay việc co-sleep kéo dài đến tuổi vị thành niên như một quy luật. Độ tuổi dừng ngủ gần bố mẹ thực tế rất đa dạng theo định nghĩa, thế hệ và điều kiện nhà ở.

Hình ảnh sông 川 đẹp và dễ nhớ: trẻ được “hai bờ” nâng đỡ. Nhưng sofa, gối êm, chăn dày, người lớn mệt hoặc đã uống rượu không biến mất chỉ vì có một ẩn dụ đẹp. Văn hóa giải thích vì sao nhiều gia đình chọn gần gũi; hướng dẫn nhi khoa giải thích làm sao để gần mà vẫn an toàn hơn theo bằng chứng hiện có.

McKenna và sự tương tác sinh lý giữa mẹ và con

Mother–Baby Behavioral Sleep Lab tại Đại học Notre Dame do James J. McKenna chủ trì đã ghi nhận, trong điều kiện nghiên cứu, mẹ và trẻ khi ngủ gần nhau có thể có kiểu thức tỉnh, nhịp thở và nhịp tim chồng chéo, tương tác hơn so với ngủ tách. Đây là quan sát về đồng bộ hành vi–sinh lý trong bối cảnh cụ thể — thú vị về nhân học và sinh lý phát triển — nhưng không phải bằng chứng rằng “đồng bộ hóa bảo vệ khỏi SIDS”.

Hình ảnh “jumper cable” đôi khi được dùng mang tính ẩn dụ, như thể mẹ “truyền” sự ổn định cho con. Đó không phải cơ chế đã được chứng minh như biện pháp dự phòng đột tử trẻ nhỏ. An toàn giấc ngủ vẫn dựa trên bề mặt, tư thế, môi trường và các yếu tố nguy cơ đã được kiểm chứng trong nghiên cứu dịch tễ cùng khuyến cáo AAP.

Beijers và cortisol: gần gũi sớm, phản ứng stress — liên quan, chưa nhân quả

Năm 2013, trên tạp chí Stress, Beijers, Riksen-Walraven và de Weerth theo dõi 193 cặp mẹ–con ở Hà Lan. Sáu tháng đầu, mẹ ghi nhật ký bú mẹ và co-sleeping; tháng thứ 12, trẻ tham gia Strange Situation Procedure (SSP) và cortisol nước bọt được lấy trước/sau stressor.

Định nghĩa quan trọng: co-sleeping trong nghiên cứu này gồm cả ngủ trên giường bố mẹ lẫn ngủ trong phòng bố mẹ. Sau khi kiểm soát độ nhạy cảm của mẹ, tình trạng gắn kết, cách nuôi và ngủ ở tháng 12 cùng nhiều yếu tố nhiễu, nhiều tuần co-sleeping hơn trong sáu tháng đầu liên quan đến phản ứng cortisol thấp hơn trước SSP; nhiều tuần bú mẹ hơn liên quan đến hồi phục cortisol nhanh hơn.

Đây là nghiên cứu quan sát, không chứng minh nhân quả. Mẫu chủ yếu mẹ học vấn cao — khái quát hóa có hạn. Vì định nghĩa gộp room-sharing với bedsharing, kết quả không biện hộ bedsharing ở trẻ sơ sinh. Trong mẫu này, gần gũi ban đêm sớm tương quan với kiểu điều hòa cortisol lúc 12 tháng — manh mối về phát triển stress, không phải giấy phép bỏ qua an toàn bề mặt ngủ.

Ánh sáng, amygdala và giới hạn của McGlashan (2021)

Năm 2021, trên PLoS One, McGlashan và cộng sự báo cáo rằng ở người lớn khỏe mạnh, ánh sáng trắng mờ (~10 lux) và vừa (~100 lux) ức chế cấp tính hoạt động amygdala so với bóng tối. Đây không phải nghiên cứu trên trẻ sơ sinh, không phải bằng chứng an toàn giấc ngủ trẻ nhỏ, và không phải chỉ định kê đơn đèn ngủ. Nghiên cứu thần kinh thú vị dễ bị kéo sang lời khuyên nuôi con nếu thiếu ranh giới mẫu.

Portmann, “năm ngoài tử cung” và kangaroo care

Adolf Portmann mô tả trẻ người có tính non nớt thứ phát (secondary altriciality): so với nhiều linh trưởng, trẻ sinh ra hết sức phụ thuộc và tiếp tục phát triển kiểu “thai kỳ ngoài tử cung” khoảng năm đầu đời. Harvey Karp phổ biến hình ảnh “tam cá nguyệt thứ tư” (fourth trimester) — ba tháng đầu sau sinh như phần nối dài của bào thai về nhu cầu ẵm bồng và tư thế. Hai khái niệm gần nhau về cảm hứng chăm sóc nhưng khác nguồn gốc: Portmann là khung tiến hóa–sinh học phát triển; Karp là mô hình thực hành phổ biến. Không nên hòa tan thành một học thuyết duy nhất để biện minh mọi kiểu ngủ chung.

Kangaroo mother care (KMC) — da kề da có cấu trúc, thường kèm bú mẹ — được Cochrane Review 2016 (Conde-Agudelo & Díaz-Rossello) tổng hợp từ 21 thử nghiệm, 3042 trẻ nhẹ cân. So với chăm sóc sơ sinh thông thường, KMC liên quan giảm tử vong lúc xuất viện hoặc ở 40–41 tuần tuổi thai hiệu chỉnh: RR khoảng 0,60 (95% CI 0,39–0,92; tám thử nghiệm, 1736 trẻ), cùng giảm nhiễm khuẩn bệnh viện và hạ thân nhiệt. Đây là bằng chứng mạnh trong ngữ cảnh trẻ nhẹ cân / chăm sóc sơ sinh, thường có giám sát y tế.

KMC không suy ra rằng bố mẹ đã ngủ say, chia sẻ giường lớn với gối–chăn mềm, là “kangaroo care tại nhà”. Da kề da có kiểm soát khi người lớn tỉnh táo khác bedsharing không chủ ý trên sofa lúc nửa đêm.

Gettler: làm cha, testosterone và ngủ gần con

Gettler, Kuzawa và cộng sự (PNAS, 2011) theo dõi dọc 624 nam ở Cebu, Philippines. Trong nhóm độc thân chưa làm cha lúc ban đầu (n = 465), người trở thành cha có bạn đời giảm testosterone buổi sáng trung vị khoảng 26% và buổi tối khoảng 34% — lớn hơn mức giảm theo tuổi ở nhóm vẫn độc thân chưa làm cha (~12% và 14%). Cha dành từ ba giờ chăm con mỗi ngày trở lên có testosterone thấp hơn lúc theo dõi.

Năm 2012, trên PLoS One, cùng nhóm phân tích 362 người cha: khoảng 92% ngủ cùng bề mặt với con; so với cha ngủ riêng, họ có testosterone buổi tối thấp hơn. Testosterone ban đầu không dự báo sẽ co-sleep; nhưng cha co-sleep có mức giảm testosterone buổi tối theo thời gian lớn hơn. Đây là liên quan, không chứng minh co-sleeping “tạo ra” người cha tốt hơn hay testosterone thấp tự bảo vệ trẻ. Sinh học làm cha thú vị — nhưng không đảo ngược khuyến cáo bề mặt ngủ riêng cho trẻ sơ sinh.

Watson 1928 và giấc ngủ phân đoạn: bối cảnh lịch sử

Năm 1928, John B. Watson xuất bản Psychological Care of Infant and Child, phản ánh hành vi luận cảnh báo “yêu thương quá mức” theo chuẩn mực thời đại đó. Cuốn sách là một phần — không phải nguyên nhân duy nhất — của chuẩn mực ngủ tách phương Tây thế kỷ XX; đô thị hóa, nhà ở, vệ sinh, Back to Sleep và dữ liệu SIDS cùng định hình.

Sử gia A. Roger Ekirch mô tả ở nhiều xã hội tiền công nghiệp kiểu giấc ngủ phân đoạn (“giấc thứ nhất” và “giấc thứ hai”). Thomas A. Wehr (1992) quan sát xu hướng tương tự trong lab với chu kỳ quang ngắn hơn. Những mô tả này không phải quy luật lịch sử phổ quát, cũng không phải bằng chứng sleep training ở trẻ nhỏ — chỉ nhắc rằng “một giấc liền tám tiếng” là chuẩn hiện đại hơn chân lý bất biến. Về huấn luyện ngủ, xem thêm Cry It Out có hại tâm lý trẻ? Bằng chứng khoa học nói gì.

An toàn trước hết: khuyến cáo AAP 2022

Theo cập nhật trên Pediatrics (2022) của Task Force on Sudden Infant Death Syndrome và Committee on Fetus and Newborn:

1. Nằm ngửa mọi giấc ngủ trong năm đầu đời.
2. Bề mặt cứng, phẳng, không nghiêng (độ nghiêng >10° không an toàn); nệm vừa khít cũi/nôi đạt chuẩn.
3. Room-sharing không bedsharing: trẻ ngủ trong phòng bố mẹ, trên bề mặt riêng thiết kế cho trẻ, lý tưởng ít nhất sáu tháng đầu. Room-sharing liên quan giảm nguy cơ SIDS tới khoảng 50% — giảm nguy cơ, không bảo đảm tuyệt đối.
4. Không gối, chăn mỏng/rời, thú bông, đệm phụ, vật mềm trong khu vực ngủ của trẻ; ưu tiên quần áo theo lớp hoặc túi ngủ.
5. AAP không khuyến cáo bedsharing, dù hiểu nhiều gia đình chọn vì bú đêm, văn hóa hoặc niềm tin. Nguy cơ tăng mạnh khi trẻ dưới 4 tháng; sinh non / nhẹ cân; bố mẹ hút thuốc hoặc mẹ hút lúc mang thai; rượu, cần sa, opioid, thuốc an thần, mệt lả; sofa/ghế bành hoặc bề mặt mềm; người ngủ cùng không phải cha mẹ; có gối/chăn mềm.
6. Nuôi bằng sữa mẹ liên quan giảm nguy cơ SIDS và được khuyến khích, nhưng không trung hòa rủi ro bedsharing — kể cả trẻ đủ tháng, bú mẹ, dưới 4 tháng vẫn thuộc nhóm nguy cơ cao hơn khi chia sẻ bề mặt. Về thuốc khi cho con bú, xem thêm Thuốc cảm cúm khi cho con bú: dùng gì, tránh gì và Cách nhận biết thuốc có an toàn cho phụ nữ mang thai và cho con bú.
7. Sau khi cho bú hoặc dỗ trên giường người lớn: đưa trẻ về nôi/cũi riêng trước khi bố mẹ ngủ. Nếu lỡ ngủ gật, giường người lớn vẫn nguy hiểm hơn room-sharing đúng cách, nhưng sofa/ghế bành nguy hiểm hơn nhiều.
8. Không dùng thiết bị thương mại tự nhận “chống SIDS” thay cho thực hành an toàn; monitor tiêu dùng không thay thế hướng dẫn AAP.

Không đánh đồng co-sleeping kiểu mẫu giáo với nguy cơ cơ học của trẻ sơ sinh trên giường người lớn. Đồng thời, không hàm ý rủi ro chỉ tồn tại ở “nhóm nguy cơ cao”: khuyến cáo lâm sàng áp dụng rộng vì nhiều ca tử vong liên quan ngủ xảy ra trong hoàn cảnh gia đình cho là bình thường. Câu chuyện tiến hóa và hormone phong phú; hướng dẫn lâm sàng mạnh hơn tường thuật suy đoán.

Gần mà an toàn: việc có thể làm ngay

• Đặt nôi/cũi sát giường bố mẹ trong ít nhất sáu tháng đầu (room-sharing).
• Mọi giấc: nằm ngửa; bề mặt cứng–phẳng–không nghiêng; không đồ mềm.
• Cho bú hoặc dỗ trên giường khi tỉnh; trước khi ngủ say, trả trẻ về bề mặt riêng.
• Tránh sofa, ghế bành, đệm hơi, giường nước làm chỗ ngủ cho trẻ.
• Không hút thuốc trong nhà/xe; hạn chế rượu và chất làm giảm tỉnh táo khi chăm đêm.
• Cha mẹ luân phiên thức đêm khi có thể; mệt mỏi là yếu tố nguy cơ thực tế.
• Với trẻ lớn hơn tuổi nhũ nhi, quyết định ngủ gần hay tách dựa trên gắn kết, không gian nhà và giấc ngủ cả nhà — vẫn tách biệt khỏi khung rủi ro sơ sinh.

Nếu đang bedshare vì thiếu nôi: ưu tiên tìm nôi/cũi đạt chuẩn; tạm tối giản giường người lớn không biến bedsharing thành lựa chọn được khuyến cáo, chỉ là giảm hại lúc chuyển tiếp — và vẫn cần đưa trẻ về bề mặt riêng càng sớm càng tốt theo tư vấn nhi khoa địa phương. Giấc ngủ còn liên quan miễn dịch; xem thêm Giấc ngủ và hệ miễn dịch – điều khoa học đã chứng minh.

Góc nhìn cá nhân

Là dược sĩ, tôi thường đứng giữa hai cực: câu chuyện ấm áp về gần gũi ban đêm, và bảng khuyến cáo khô khan nhưng cứu mạng. Tôi không nghĩ chúng phải loại trừ nhau. Gần gũi đáp ứng gắn kết; an toàn bảo vệ trẻ ở giai đoạn dễ tổn thương nhất.

Tôi nghiêng về gần–đáp ứng: lắng nghe tín hiệu trẻ, bú đêm khi cần, ẵm bồng, da kề da khi tỉnh táo, room-sharing — đồng thời giữ ưu tiên lâm sàng: bề mặt riêng, nằm ngửa, không đồ mềm, tránh rượu–khói thuốc–mệt lả khi chăm đêm. Tôi không phán xét gia đình chọn cách khác vì văn hóa hay nhà chật; chỉ muốn mọi người đủ thông tin để giảm rủi ro có thể tránh được.

Một câu ngắn: gần trong cùng phòng, an toàn trên bề mặt riêng — đặc biệt sáu tháng đầu — là điểm giao giữa hình ảnh sông 川 và bằng chứng hiện đại.

Hạn chế của bằng chứng

Người đọc cần thấy rõ giới hạn, không chỉ điểm sáng:

• Định nghĩa không đồng nhất: “co-sleeping” có thể là cùng phòng, cùng bề mặt, hoặc cả hai; kết quả hormone/gắn kết khó so sánh ngang hàng.
• Cortisol và testosterone: Beijers (2013) và Gettler (2011/2012) là nghiên cứu quan sát / theo dõi dọc — liên quan, không chứng minh nhân quả lâm sàng bảo vệ trẻ.
• Amygdala và ánh sáng (McGlashan 2021): nghiên cứu trên người lớn; không suy ra chỉ định đèn ngủ cho trẻ sơ sinh.
• Kangaroo care (Cochrane 2016): hiệu quả trên trẻ nhẹ cân trong bối cảnh chăm sóc sơ sinh; không suy ra bedsharing khi bố mẹ đã ngủ.
• Mẫu văn hóa Nhật: Shimizu và cs. (2014) là mẫu nhỏ trên diễn đàn, không phải tỷ lệ quốc gia; độ tuổi dừng ngủ gần bố mẹ dị thể.
• Khả năng sinh học hợp lý ≠ bảo vệ lâm sàng: đồng bộ thức tỉnh mẹ–con thú vị, nhưng không thay thế khuyến cáo AAP về bề mặt và môi trường ngủ.

Kết luận và lời mời hành động

Chữ 川 giữ lại điều đẹp: trẻ cần cảm giác có “hai bờ”. Khoa học giữ lại điều tỉnh táo: gần gũi đo được ở cortisol, testosterone, đồng bộ thức tỉnh — nhưng an toàn đo được ở bề mặt, tư thế, khói thuốc, rượu và sự tỉnh táo của người lớn.

Việc làm ngay hôm nay: kiểm tra nôi/cũi đã sẵn sàng chưa; đặt sát giường bố mẹ; mọi giấc nằm ngửa, không đồ mềm; sau bú đêm, trả trẻ về nôi trước khi bạn ngủ say. Nếu còn thắc mắc về thuốc khi mang thai hoặc cho con bú, hãy hỏi bác sĩ/dược sĩ đang theo dõi gia đình bạn.

Bài viết mang tính thông tin giáo dục, tổng hợp nghiên cứu và khuyến cáo công khai; không thay thế tư vấn của thầy thuốc, bác sĩ nhi khoa hoặc nhân viên y tế đang theo dõi sức khỏe cụ thể của trẻ và gia đình. Nếu trẻ sinh non, nhẹ cân, có bệnh lý hô hấp/thần kinh, hoặc gia đình đang dùng thuốc an thần/rượu, hãy ưu tiên hỏi ý kiến chuyên môn trước mọi quyết định về nơi ngủ.

Tác giả: Ths.Ds. Nguyễn Bá Nghĩa, tự Nhuận Chi · Cập nhật: 06/11/2026

Tài liệu tham khảo

1. Moon RY, Carlin RF, Hand I; AAP Task Force on SIDS; Committee on Fetus and Newborn. Sleep-Related Infant Deaths: Updated 2022 Recommendations. Pediatrics. 2022. publications.aap.org
2. NICHD. Updated safe infant sleep recommendations (2022). nichd.nih.gov
3. Beijers R, Riksen-Walraven JM, de Weerth C. Cortisol regulation in 12-month-old human infants… Stress. 2013. PMID 23116166
4. McGlashan EM, et al. Afraid of the dark: Light acutely suppresses activity in the human amygdala. PLoS One. 2021. journals.plos.org
5. Conde-Agudelo A, Díaz-Rossello JL. Kangaroo mother care… Cochrane Database Syst Rev. 2016. cochrane.org
6. Gettler LT, et al. Longitudinal evidence that fatherhood decreases testosterone… PNAS. 2011. pnas.org
7. Gettler LT, McKenna JJ, et al. Does Cosleeping Contribute to Lower Testosterone Levels in Fathers? PLoS One. 2012. journals.plos.org
8. Shimizu M, Park H, Greenfield PM. Infant sleeping arrangements… Japanese mothers. Front Psychol. 2014. frontiersin.org
9. Mother–Baby Behavioral Sleep Laboratory, University of Notre Dame. cosleeping.nd.edu
10. Wehr TA. In short photoperiods, human sleep is biphasic. J Sleep Res. 1992. Wiley
11. Ekirch AR. Segmented Sleep. Harper’s Magazine. harpers.org
12. Latz S, Wolf AW, Lozoff B. Cosleeping in Context… Japan and the United States. Arch Pediatr Adolesc Med. jamanetwork.com

Đọc tiếp

• Cry It Out có hại tâm lý trẻ? Bằng chứng khoa học nói gì
• Giấc ngủ và hệ miễn dịch – điều khoa học đã chứng minh
• Thuốc cảm cúm khi cho con bú: dùng gì, tránh gì
• Cách nhận biết thuốc có an toàn cho phụ nữ mang thai và cho con bú
• Kháng sinh và thai kỳ: nhóm nào cần thận trọng

Bài viết Co-sleeping: Khi giấc ngủ của con bắt đầu từ sự gần gũi đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Nghĩa NB.

Tôi là một dược sĩ, và nghề thuốc dạy tôi một điều giản dị: không có viên thuốc nào “tự nó” tốt hay xấu. Cùng một liều paracetamol, với người này là giảm đau, với người gan yếu lại là gánh nặng. Tác dụng của thuốc chỉ hiện ra trong quan hệ giữa phân tử, cơ thể, liều lượng và thời điểm. Có lẽ vì vậy mà mỗi lần đọc lại Trung quán luận của Long Thọ, rồi đọc Carlo Rovelli viết về cơ học lượng tử, tôi đều có cảm giác hai người đang nói về cùng một trực giác, cách nhau gần hai nghìn năm.

Trung quán luận nói gì về bản chất sự vật?

Trung quán luận (Mūlamadhyamakakārikā) của Bồ Tát Long Thọ (Nāgārjuna), khoảng thế kỷ II, lập luận rằng không pháp nào có tự tính, tức một bản chất tự tồn, độc lập, bất biến. Mọi thứ đều do nhân duyên mà có, và chính vì duyên khởi nên chúng là Không.

“Không” ở đây không có nghĩa là hư vô. Cái bàn vẫn đặt được chén trà, cơn đau vẫn làm ta khổ. Long Thọ chỉ nói rằng cái bàn không mang trong mình một “bàn tính” tách rời khỏi gỗ, người thợ, công năng và tên gọi. Bỏ hết các quan hệ ấy đi, ta không tìm thấy một lõi cứng nào còn lại.

Câu kệ nổi tiếng ở phẩm 24 thường được dịch là: cái gì do duyên sinh, ta nói đó là Không; đó cũng là giả danh, và cũng là nghĩa Trung đạo (tạm dịch). Trung đạo ở đây là con đường giữa hai cực đoan: cho rằng sự vật có thật một cách tuyệt đối, và cho rằng chẳng có gì cả. Bạn đọc muốn đi từ gốc có thể xem Kiến giải Trung quán luận – Phần mở đầu và Trung quán luận – Phần 1: Quán Nhân Duyên.

Cơ học lượng tử đã làm lung lay trực giác của ta thế nào?

Vật lý cổ điển hình dung thế giới gồm những vật có tính chất xác định sẵn, dù có ai đo hay không. Cơ học lượng tử cho thấy ở thang vi mô, vị trí, vận tốc hay spin của một hạt không thể gán sẵn một cách đơn giản như vậy trước khi có tương tác.

Nguyên lý bất định của Heisenberg cho biết không thể đồng thời xác định chính xác tuyệt đối vị trí và động lượng của một hạt. Thí nghiệm khe đôi cho thấy electron hay photon thể hiện như sóng hoặc như hạt tùy cách bố trí phép đo. Từ những năm 1920, các nhà vật lý đã tranh luận gay gắt: rốt cuộc hàm sóng mô tả thực tại, hay chỉ mô tả hiểu biết của ta về thực tại?

Câu hỏi đó đến nay vẫn chưa có lời đáp được mọi người chấp nhận. Có nhiều cách diễn giải cùng tồn tại: diễn giải Copenhagen, nhiều thế giới, cơ học Bohm, QBism, và diễn giải quan hệ mà bài viết này bàn tới. Tất cả đều dùng chung một bộ công thức toán học và cho cùng một dự đoán thực nghiệm; chúng khác nhau ở chỗ hiểu công thức ấy nói gì về thế giới.

Diễn giải quan hệ của Carlo Rovelli là gì?

Năm 1996, Carlo Rovelli đề xuất diễn giải quan hệ (relational quantum mechanics): giá trị của một đại lượng vật lý không tồn tại tuyệt đối, mà luôn là giá trị đối với một hệ vật lý khác. Các quan sát viên khác nhau có thể mô tả cùng một chuỗi sự kiện theo những cách khác nhau.

“Quan sát viên” ở đây không nhất thiết là con người hay ý thức. Một hạt, một dụng cụ đo, một phân tử đều có thể là hệ quy chiếu. Theo Bách khoa thư Triết học Stanford (SEP), diễn giải quan hệ coi các sự kiện lượng tử là các tương tác giữa hệ này với hệ khác, và trạng thái lượng tử chỉ là công cụ ghi lại thông tin mà một hệ có về hệ kia.

Rovelli thường lấy ví dụ quen thuộc: vận tốc. Không ai hỏi “vận tốc của trái đất là bao nhiêu” mà không kèm theo câu “so với cái gì”, so với Mặt Trời, so với tâm thiên hà. Theo ông, cơ học lượng tử chỉ mở rộng bài học ấy sang mọi đại lượng vật lý. Trong bài viết năm 2018 trên Philosophical Transactions of the Royal Society A, mang nhan đề đầy chất thơ “Space is blue and birds fly through it”, ông nhấn mạnh cơ học lượng tử không nói về “trạng thái lượng tử” mà nói về giá trị của các biến vật lý, xuất hiện trong tương tác.

Vì sao Rovelli lại nhắc đến Long Thọ?

Trong cuốn Helgoland (bản tiếng Anh 2021), Rovelli dành một chương để nói về Long Thọ. Ông kể rằng khi tìm một ngôn ngữ triết học cho thế giới quan quan hệ, ông thấy Trung quán luận giúp mình bớt lo âu trước câu hỏi “vậy rốt cuộc cái gì là thật”.

Theo SEP, Rovelli xem tư tưởng tính Không của Long Thọ là một nguồn cảm hứng giúp hình dung một thế giới không cần nền móng tuyệt đối. Đó không phải là tuyên bố rằng Phật giáo đã “biết trước” vật lý lượng tử, mà là một nhà vật lý tìm thấy trong một truyền thống triết học cổ một cách nói phù hợp với điều ông đang cố diễn đạt.

Trong bài viết năm 2018, Rovelli còn có một ý tôi rất thích: diễn giải quan hệ đòi hỏi ta “làm thưa” bản thể luận, tức bớt đi những thực thể giả định không cần thiết, thay vì thêm vào. Ở điểm này, tôi thấy bóng dáng của phép phá chấp trong Trung quán luận: không xây thêm một tầng siêu hình nào, chỉ gỡ bỏ những gì ta lỡ gán cho sự vật.

Phép so sánh này có giới hạn gì?

Giới hạn lớn nhất là: tương đồng về ý tưởng không phải là bằng chứng. Cơ học lượng tử không chứng minh Phật giáo đúng, Trung quán luận không phải lý thuyết vật lý. Diễn giải quan hệ cũng chỉ là một trong nhiều diễn giải, và có những phê bình nghiêm túc từ giới triết học vật lý.

• Khác đối tượng: Long Thọ bàn về khổ và giải thoát, về cách tâm bám chấp; Rovelli bàn về cấu trúc toán học của các phép đo.
• Khác phương pháp: một bên là biện chứng và thiền quán, một bên là phương trình và thí nghiệm có thể kiểm chứng.
• Khác mục đích: tính Không hướng tới buông xả; vật lý hướng tới dự đoán chính xác hơn.
• Nguy cơ ngộ nhận: chữ “lượng tử” hay bị dùng để quảng cáo những thứ không liên quan, từ “nước lượng tử” tới “chữa bệnh bằng năng lượng lượng tử”.

Là người làm nghề thuốc, tôi đặc biệt cảnh giác với điểm cuối. Khi một sản phẩm sức khỏe gắn chữ “lượng tử” vào quảng cáo, hãy hỏi bằng chứng lâm sàng ở đâu. Thần học hay triết học có thể gợi cảm hứng, nhưng điều trị bệnh thì cần thử nghiệm.

Thế giới của quan hệ dạy ta điều gì trong đời sống?

Nếu không có gì tồn tại tách biệt, thì cái “tôi” cũng là một mạng lưới quan hệ: với cha mẹ, thầy bạn, thức ăn, không khí, vi khuẩn trong ruột. Nhìn như vậy, ta bớt cố chấp vào hình ảnh cố định về mình, và dễ cảm thông hơn với người khác.

Trong nghề thuốc, cái nhìn quan hệ rất thực tế. Một thuốc an toàn với người này có thể nguy hiểm với người khác vì tương tác thuốc, vì chức năng gan thận, vì đang mang thai. Không có “thuốc tốt” tuyệt đối, chỉ có thuốc phù hợp với một người cụ thể ở một thời điểm cụ thể. Đó là lý do lời khuyên của thầy thuốc luôn bắt đầu bằng câu hỏi về chính bạn.

Ở tầng sâu hơn, Tâm Kinh nói “sắc tức thị không, không tức thị sắc”: hình tướng và tính Không không tách rời. Tôi đã từng viết về điều này trong bài Bát Nhã Ba La Mật Đa Tâm Kinh và ý nghĩa sâu sắc và Nhân sinh như huyễn. Cũng như Einstein trong lá thư cuối từng gọi sự phân chia quá khứ, hiện tại, tương lai là một “ảo ảnh bướng bỉnh”, xem thêm bài về thời gian và Einstein, những bậc trí giả thường gặp nhau ở chỗ họ dám nghi ngờ điều tưởng như hiển nhiên.

Và có lẽ đó là bài học chung của cả Long Thọ lẫn Rovelli: hãy khiêm tốn với những gì ta cho là “tự nó như thế”. Thế giới không phải một kho đồ vật đứng yên, mà là một dòng chảy của các mối quan hệ, nơi mỗi chúng ta vừa là người quan sát, vừa là một phần của điều được quan sát. Ai muốn đọc thêm một góc nhìn khác về lượng tử và cái chết có thể xem Liệu chúng ta có thể chết và tính bất khả hoại theo vật lý lượng tử.

Câu hỏi thường gặp

Cơ học lượng tử có chứng minh Phật giáo đúng không?

Không. Hai hệ thống có những tương đồng gợi mở về ý tưởng quan hệ và phủ nhận tự tính, nhưng khác nhau về đối tượng, phương pháp và mục đích. Vật lý không kiểm chứng giáo lý, và giáo lý cũng không thay được thí nghiệm.

Tính Không có phải là hư vô không?

Không. Theo Trung quán luận, Không nghĩa là không có tự tính độc lập, chứ không phải không có gì. Sự vật vẫn hiện hữu và vận hành theo nhân duyên. Long Thọ gọi đó là Trung đạo, tránh cả cực đoan “có thật tuyệt đối” lẫn “không có gì”.

Diễn giải quan hệ có được giới vật lý công nhận rộng rãi không?

Diễn giải quan hệ là một diễn giải nghiêm túc, được thảo luận trong các tạp chí và trong Bách khoa thư Triết học Stanford, nhưng không phải là quan điểm chung của mọi nhà vật lý. Hiện vẫn có nhiều diễn giải khác cùng tồn tại và tranh luận.

Tài liệu tham khảo

1. Rovelli C. Relational quantum mechanics. International Journal of Theoretical Physics. 1996;35(8):1637–1678.
2. Rovelli C. ‘Space is blue and birds fly through it’. Philos Trans A Math Phys Eng Sci. 2018;376(2123):20170312. PMID: 29807892.
3. Rovelli C. Helgoland: Making Sense of the Quantum Revolution. Riverhead Books; 2021.
4. Stanford Encyclopedia of Philosophy. Relational Quantum Mechanics (bản sửa đổi 2025).
5. Garfield JL (dịch và bình giải). The Fundamental Wisdom of the Middle Way: Nāgārjuna’s Mūlamadhyamakakārikā. Oxford University Press; 1995.

Đọc tiếp

• Các nhà khoa học tiết lộ bức ảnh đầu tiên về một Photon – hạt ánh sáng
• Kiến giải Trung quán luận – Phần Mở đầu
• Liệu chúng ta có thể chết và Tính bất khả hoại theo vật lý lượng tử
• Bát Nhã Ba La Mật Đa Tâm Kinh và Ý nghĩa sâu sắc

Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của thầy thuốc. Không tự ý dùng thuốc kê đơn; hãy hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc hay sản phẩm nào, nhất là với trẻ em, phụ nữ có thai, cho con bú và người có bệnh nền.

Tác giả: Ths.Ds. Nguyễn Bá Nghĩa, tự Nhuận Chi · Cập nhật: 05/11/2026

Bài viết Trung quán luận và cơ học lượng tử: thế giới của quan hệ đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Nghĩa NB.

Trong công việc dược sĩ, tôi gặp khá thường xuyên những người “không xịt thì không ngủ được”. Ban đầu chỉ là một đợt cảm lạnh, một chai thuốc xịt thông mũi mua ở hiệu thuốc, hiệu quả nhanh đến mức dễ chịu. Vài tuần sau, chai thuốc trở thành vật bất ly thân, xịt ngày càng dày mà mũi vẫn tắc. Bài viết này phân tích cơ chế, giới hạn thời gian dùng, cách nhận biết và lộ trình cai thuốc xịt thông mũi dựa trên các tài liệu đáng tin cậy.

Viêm mũi do thuốc là gì?

Viêm mũi do thuốc, còn gọi là viêm mũi hồi ứng hay rhinitis medicamentosa, là dạng viêm mũi không do dị ứng, xuất hiện khi dùng kéo dài thuốc co mạch tại chỗ như oxymetazoline, xylometazoline, naphazoline. Triệu chứng chính là nghẹt mũi dai dẳng, thường ít hắt hơi và ít chảy mũi.

Tổng quan của Ramey và cộng sự (2006) cho biết thuật ngữ này đôi khi cũng được dùng cho nghẹt mũi do một số thuốc uống như thuốc chẹn beta, thuốc chống loạn thần, thuốc tránh thai và một số thuốc hạ huyết áp, nhưng cơ chế của nhóm thuốc uống khác với thuốc xịt co mạch. Trong bài này, tôi tập trung vào dạng phổ biến nhất ở hiệu thuốc: lạm dụng thuốc xịt, nhỏ thông mũi.

Các thay đổi mô học được mô tả gồm mất lông chuyển, dị sản tế bào vảy, phù biểu mô, bong tróc tế bào biểu mô, tăng sản tế bào hình đài và thâm nhiễm tế bào viêm. Nói đơn giản, lớp niêm mạc vốn có nhiệm vụ làm ẩm, lọc bụi và đẩy chất nhầy ra ngoài bị tổn thương, mũi vừa tắc vừa khô vừa dễ kích ứng.

Vì sao thuốc xịt thông mũi lại gây nghẹt mũi?

Thuốc co mạch kích thích thụ thể alpha-adrenergic trên mạch máu niêm mạc mũi, làm mạch co lại và niêm mạc xẹp xuống nên mũi thông. Dùng lâu, các thụ thể này giảm số lượng và giảm nhạy cảm. Thuốc kém tác dụng dần, còn khi thuốc hết tác dụng thì niêm mạc sưng hồi ứng trở lại.

Nghiên cứu của Vaidyanathan và cộng sự (2010) cho 19 người khỏe mạnh dùng oxymetazoline 3 lần mỗi ngày trong 14 ngày. Đến ngày 14, lưu lượng hít vào đỉnh qua mũi giảm trung bình khoảng 48 lít/phút so với ngày đầu, và đường cong đáp ứng liều của oxymetazoline dịch xuống, nghĩa là cùng một liều thuốc nhưng mũi thông kém hơn. Các tác giả gọi đó là hiện tượng “quen thuốc nhanh” (tachyphylaxis) kèm nghẹt mũi hồi ứng.

• Quen thuốc nhanh: cùng liều nhưng tác dụng thông mũi yếu hơn và ngắn hơn.
• Nghẹt mũi hồi ứng: khi hết thuốc, niêm mạc sưng trở lại, có khi nặng hơn trước khi dùng.
• Vòng luẩn quẩn: theo Graf (2005), người bệnh tăng dần liều và số lần xịt, nhiều người không biết chính thuốc đang gây nghẹt.

Graf cũng lưu ý chất bảo quản benzalkonium chloride (BKC) có trong nhiều chế phẩm làm triệu chứng nặng thêm. Trong thử nghiệm của Graf, Hallén và Juto (1995) ở 20 người tình nguyện khỏe mạnh dùng oxymetazoline 3 lần mỗi ngày trong 30 ngày, cả hai nhóm đều bị sưng hồi ứng, nhưng nhóm dùng thuốc có BKC sưng nhiều hơn (1,1 mm so với 0,5 mm).

Dùng thuốc xịt thông mũi bao lâu thì an toàn?

NHS khuyên không dùng thuốc xịt hoặc nhỏ thông mũi co mạch quá 5 ngày vì có thể làm nghẹt mũi nặng hơn. Tổng quan của Ramey nhấn mạnh tới nay chưa xác định chắc chắn tổng liều hay thời gian dùng bao lâu thì bắt đầu gây bệnh, nên chỉ dùng trong thời gian ngắn nhất cần thiết.

Trên thực tế, mỗi người có ngưỡng khác nhau. Có người dùng một tuần không sao, có người chỉ vài ngày đã thấy “phải xịt mới thở được”. Vì vậy, nguyên tắc an toàn là coi thuốc co mạch như một giải pháp ngắn hạn cho đợt cảm lạnh, không phải thuốc điều trị nghẹt mũi kéo dài.

• Đọc kỹ tờ hướng dẫn: số lần xịt mỗi ngày, độ tuổi được dùng, nồng độ cho trẻ em và người lớn.
• Không dùng nhiều hơn một thuốc thông mũi cùng lúc; nhiều thuốc cảm uống cũng chứa chất co mạch.
• Không dùng chung chai xịt giữa các thành viên trong gia đình.
• Nghẹt mũi quá 5 ngày hoặc tái đi tái lại: cần tìm nguyên nhân thay vì tiếp tục xịt.

Ai dễ rơi vào lạm dụng thuốc xịt thông mũi?

Người viêm mũi kéo dài dễ lạm dụng nhất. Trong khảo sát của Mehuys và cộng sự (2014) trên 895 người tự điều trị viêm mũi dai dẳng tại Bỉ, 49% dùng thuốc xịt thông mũi hằng ngày từ một năm trở lên, dù phần lớn đã được dặn về giới hạn thời gian dùng.

Nghiên cứu này còn cho thấy những yếu tố liên quan tới nguy cơ lạm dụng cao hơn: mũi tắc nặng, triệu chứng kéo dài lâu, có rối loạn giấc ngủ và chỉ số khối cơ thể cao. Ngược lại, người đang dùng corticoid xịt mũi ít bị lạm dụng hơn rõ rệt (tỷ số chênh 0,24), tương tự với người dùng thuốc kháng histamin uống hoặc nước muối rửa mũi.

Thông điệp rất thực tế: nghẹt mũi kéo dài thường có bệnh nền như viêm mũi dị ứng, viêm xoang, lệch vách ngăn hay polyp mũi. Khi bệnh nền chưa được điều trị, người bệnh tìm tới chai thuốc co mạch như một “lối thoát” nhanh. Với viêm mũi dị ứng, có thể tham khảo bài thuốc chống dị ứng fexofenadine cho bà bầu, mẹ cho con bú.

Làm sao nhận biết mình đã bị viêm mũi do thuốc?

Hãy nghĩ tới viêm mũi do thuốc khi bạn dùng thuốc xịt co mạch nhiều ngày liền, thấy hiệu quả ngắn dần, phải xịt dày hơn, và hễ ngừng là mũi tắc nặng hơn cả lúc đầu. Graf cho rằng việc hỏi kỹ tiền sử dùng thuốc là chìa khóa chẩn đoán.

Ramey lưu ý hiện chưa có bộ tiêu chí chẩn đoán được thẩm định, nên bác sĩ tai mũi họng vẫn cần khám để loại trừ các nguyên nhân khác như polyp mũi, lệch vách ngăn, viêm xoang mạn tính.

Cai thuốc xịt thông mũi thế nào?

Theo Ramey và Graf, bước đầu tiên là ngừng thuốc co mạch tại chỗ để niêm mạc hồi phục, sau đó điều trị bệnh mũi nền. Khi cần, bác sĩ có thể chỉ định corticoid xịt mũi để giảm sưng hồi ứng và giúp quá trình cai dễ chịu hơn.

Thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi của Hallén và cộng sự (1997) trên 20 người bị viêm mũi do thuốc cho thấy: sau khi ngừng ngay thuốc co mạch, nhóm dùng fluticasone propionate xịt mũi mỗi ngày một lần trong 14 ngày giảm sưng niêm mạc nhiều hơn và giảm nghẹt mũi nhanh hơn nhóm dùng giả dược. Nghiên cứu của Vaidyanathan cũng ghi nhận fluticasone đảo ngược hiện tượng quen thuốc ở người tình nguyện.

Một số người được hướng dẫn cai từng bên mũi, tức ngừng xịt một bên trước, bên còn lại ngừng sau. Cách này giúp dễ chịu hơn trong giai đoạn đầu nhưng chưa có thử nghiệm đối chứng chứng minh, nên chỉ nên làm khi đã trao đổi với thầy thuốc.

Trong dân gian có nhiều mẹo như xông hơi nước nóng với lá sả, lá bưởi, nhỏ nước tỏi hay nước gừng vào mũi, chườm ấm vùng sống mũi. Xông hơi và chườm ấm có thể giúp dễ chịu tạm thời. Riêng nhỏ nước tỏi, nước gừng có thể kích ứng niêm mạc vốn đang tổn thương, và không có bằng chứng giúp cai thuốc. Cần cẩn thận để không bị bỏng khi xông.

Ai cần thận trọng với thuốc thông mũi?

NHS khuyên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng thuốc thông mũi nếu bạn bị tăng huyết áp, bệnh tim, đái tháo đường, tăng nhãn áp, bệnh tuyến giáp, phì đại tuyến tiền liệt, đang cho con bú hoặc đang dùng thuốc khác. Phụ nữ mang thai không nên dùng thuốc thông mũi.

• Người tăng huyết áp, bệnh tim: thuốc co mạch có thể ảnh hưởng tới huyết áp và nhịp tim; tham khảo thêm bài về thuốc chống tăng huyết áp Widaplik.
• Phụ nữ mang thai, cho con bú: hỏi bác sĩ để chọn thuốc khác; đọc thêm cách nhận biết thuốc an toàn cho phụ nữ mang thai và cho con bú.
• Trẻ em: không phải thuốc thông mũi nào cũng dùng được cho trẻ; luôn kiểm tra tờ hướng dẫn và để thuốc xa tầm tay trẻ em.
• Người đang dùng nhiều thuốc: nhiều thuốc cảm uống đã có sẵn chất co mạch, dễ trùng thuốc.

Khi nào nên đi khám?

Nên đi khám tai mũi họng khi đã dùng thuốc xịt co mạch quá 5 ngày mà vẫn nghẹt, khi không thể ngừng xịt, hoặc nghẹt mũi kéo dài gây mất ngủ, ngáy, thở miệng. Đi khám sớm hơn nếu có chảy máu mũi, đau mặt, sốt hay chảy mủ.

• Nghẹt một bên mũi kéo dài, chảy máu mũi lặp lại hoặc mất ngửi.
• Đau nhức vùng mặt, chảy dịch mũi màu vàng xanh kèm sốt.
• Sưng nề quanh mắt, nhìn mờ, đau đầu dữ dội: cần khám cấp cứu.
• Đã cai thuốc 2–3 tuần mà mũi vẫn tắc nhiều.

Giấc ngủ kém do nghẹt mũi kéo dài cũng ảnh hưởng tới sức khỏe chung, xem thêm giấc ngủ và hệ miễn dịch.

Câu hỏi thường gặp

Corticoid xịt mũi có gây nghiện như thuốc xịt thông mũi không?

Không. Corticoid xịt mũi giảm viêm theo cơ chế khác, không kích thích thụ thể alpha nên không gây hồi ứng kiểu thuốc co mạch. Thuốc cần vài ngày mới phát huy tác dụng và nên dùng theo chỉ định của bác sĩ, đặc biệt ở trẻ em và phụ nữ mang thai.

Nước muối sinh lý có dùng lâu dài được không?

Nước muối sinh lý không chứa chất co mạch nên không gây viêm mũi do thuốc. Rửa mũi đúng cách giúp làm sạch, làm ẩm niêm mạc. Trong khảo sát của Mehuys, người dùng nước muối rửa mũi ít bị lạm dụng thuốc thông mũi hơn.

Cai thuốc xịt thông mũi bao lâu thì mũi thông lại?

Thời gian khác nhau tùy người và tùy bệnh nền. Trong thử nghiệm của Hallén, nghẹt mũi giảm rõ trong 14 ngày điều trị, nhanh hơn ở nhóm dùng corticoid xịt mũi. Nếu sau vài tuần vẫn tắc nhiều, cần khám lại để tìm nguyên nhân khác.

Tài liệu tham khảo

1. Ramey JT, Bailen E, Lockey RF. Rhinitis medicamentosa. J Investig Allergol Clin Immunol. 2006;16(3):148–155. PMID: 16784007.
2. Graf P. Rhinitis medicamentosa: a review of causes and treatment. Treat Respir Med. 2005;4(1):21–29. PMID: 15725047.
3. Vaidyanathan S, Williamson P, Clearie K, và cs. Fluticasone reverses oxymetazoline-induced tachyphylaxis of response and rebound congestion. Am J Respir Crit Care Med. 2010;182(1):19–24. PMID: 20203244.
4. Graf P, Hallén H, Juto JE. Benzalkonium chloride in a decongestant nasal spray aggravates rhinitis medicamentosa in healthy volunteers. Clin Exp Allergy. 1995;25(5):395–400. PMID: 7553241.
5. Hallén H, Enerdal J, Graf P. Fluticasone propionate nasal spray is more effective and has a faster onset of action than placebo in treatment of rhinitis medicamentosa. Clin Exp Allergy. 1997;27(5):552–558. PMID: 9179430.
6. Mehuys E, Gevaert P, Brusselle G, và cs. Self-medication in persistent rhinitis: overuse of decongestants in half of the patients. J Allergy Clin Immunol Pract. 2014;2(3):313–319. PMID: 24811023.
7. NHS. Decongestants (xem lại ngày 15/10/2026).

Đọc tiếp

• Thuốc chống dị ứng Fexofenadine có nên dùng cho bà bầu, cho con bú hay không ?
• Cách nhận biết thuốc có an toàn cho phụ nữ mang thai và cho con bú
• Kháng kháng sinh – mối đe dọa thầm lặng của y học hiện đại
• Không phải mọi cơn đau đầu đều giống nhau — Hướng dẫn xử trí theo loại

Tất cả nội dung không thay thế cho chỉ định của bác sỹ. Hỏi ý kiến chuyên gia trước khi dùng.

Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của thầy thuốc. Không tự ý dùng thuốc kê đơn; hãy hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc hay sản phẩm nào, nhất là với trẻ em, phụ nữ có thai, cho con bú và người có bệnh nền.

Tác giả: Ths.Ds. Nguyễn Bá Nghĩa, tự Nhuận Chi · Cập nhật: 05/11/2026

Bài viết Viêm mũi do thuốc: khi thuốc xịt thông mũi gây nghẹt mũi đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Nghĩa NB.

Ai làm nghề y lâu năm đều quen với một khoảnh khắc: người bệnh vừa nghe kết quả xét nghiệm, gương mặt đổi khác, rồi câu đầu tiên lại là “chắc máy đo sai” hoặc “tại vợ tôi bắt đi khám”. Tôi từng nghĩ đó chỉ là sốc. Đọc lại Carl Jung, tôi thấy ở đó có một thứ sâu hơn mà ông gọi là cái bóng. Bài viết này là một suy ngẫm của người dược sĩ, đặt khái niệm của Jung cạnh những gì nghiên cứu tâm lý học sức khỏe đã đo đạc được.

Cái bóng trong tâm lý học Carl Jung là gì?

Trong cuốn Aion (Toàn tập, tập 9 phần II), Jung mô tả cái bóng là những mặt tối, “kém cỏi” của nhân cách mà bản ngã không muốn nhìn nhận. Theo ông, đó là phần dễ trải nghiệm nhất của vô thức, và bản chất của nó phần lớn suy ra được từ nội dung cá nhân bị dồn nén.

Ở đoạn 14 của chương “Cái bóng”, Jung viết, tạm dịch: “Cái bóng là một vấn đề đạo đức thách thức toàn bộ nhân cách bản ngã, vì không ai có thể ý thức được cái bóng mà không cần một nỗ lực đạo đức đáng kể.” Nhận ra cái bóng nghĩa là thừa nhận những mặt tối ấy là có thật và là của mình. Jung coi đó là điều kiện thiết yếu của mọi sự tự hiểu biết, và vì thế nó thường gặp sự kháng cự mạnh.

Các nhà phân tích theo trường phái Jung cũng lưu ý cái bóng không chỉ gồm điều xấu; có người dồn nén cả phẩm chất tích cực của mình. Tôi đã viết về sự giằng co sáng tối ấy ở góc nhìn cá nhân trong bài Nỗi ám ảnh tiềm thức – Ánh sáng và bóng tối.

Vì sao một chẩn đoán bệnh lại đánh thức cái bóng?

Một chẩn đoán nặng chạm vào đúng những gì ta giấu kỹ nhất: nỗi sợ chết, sự yếu đuối, cảm giác mất kiểm soát, đôi khi cả mặc cảm về lối sống của chính mình. Hình ảnh “tôi là người khỏe, tôi lo được mọi việc” bị lung lay, và phần bị dồn nén có dịp trồi lên.

Jung mô tả những nét thuộc về cái bóng mang tính cảm xúc, có phần tự trị, như thể chiếm lấy con người. Ông viết rằng cảm xúc không phải là việc ta làm mà là điều xảy ra với ta, và nó thường bùng lên ở chỗ ta thích nghi kém nhất. Phòng khám, lúc nghe kết luận của bác sĩ, chính là một chỗ như vậy.

Bảng trên là cách tôi đọc theo lăng kính Jung, không phải công cụ chẩn đoán. Mỗi người có câu chuyện riêng, và cùng một phản ứng có thể mang nhiều ý nghĩa khác nhau.

Phủ nhận chẩn đoán phổ biến đến mức nào?

Khá phổ biến. Bài tổng quan của Vos và de Haes năm 2007 về phủ nhận ở người bệnh ung thư cho thấy tỷ lệ phủ nhận chẩn đoán dao động 4–47%, phủ nhận tác động của bệnh 8–70%, phủ nhận cảm xúc 18–42%, tùy nghiên cứu và cách đo.

Các tác giả ghi nhận người bệnh lớn tuổi có xu hướng phủ nhận nhiều hơn, nền văn hóa dường như cũng ảnh hưởng, và trong số ít nghiên cứu theo dõi dọc, mức phủ nhận thường giảm dần theo diễn tiến bệnh. Điều đáng chú ý là không phải mọi cách “không nghĩ tới” đều có hại: chuyển hướng chú ý sang việc khác giúp giảm căng thẳng, trong khi trốn tránh thụ động lại đi kèm chất lượng sống thấp hơn.

Đọc theo Jung, phủ nhận là lúc bản ngã chưa sẵn sàng nhìn vào cái bóng. Điều đó dễ hiểu. Vấn đề chỉ nảy sinh khi phủ nhận kéo dài tới mức người bệnh bỏ lỡ cơ hội điều trị.

Né tránh đi khám có liên quan tới nỗi sợ không?

Có, nhưng không đơn giản. Phân tích của Persoskie, Ferrer và Klein năm 2014 trên mẫu đại diện quốc gia Mỹ cho thấy ở người từ 50 tuổi, lo lắng về ung thư đi kèm với việc né tránh gặp bác sĩ, nhưng chỉ khi họ đồng thời tự đánh giá nguy cơ của mình là cao.

Nghĩa là nỗi sợ một mình chưa đủ; chính cảm giác “mình có thể đang bị thật” mới khiến người ta quay lưng với phòng khám. Đây là nghịch lý: người có lý do để đi khám nhất lại dễ trốn nhất.

Một nghiên cứu khác của Howell và Shepperd (2013) cho thấy khi người tham gia được mời cân nhắc lý do nên tìm và lý do muốn tránh thông tin sức khỏe, mức né tránh giảm xuống, nhưng chỉ với bệnh có thể điều trị được. Tôi đọc kết quả này như một bằng chứng hiện đại cho ý của Jung: nhìn thẳng vào điều mình sợ, thay vì để nó điều khiển mình từ bóng tối.

Vì sao người bệnh dễ giận bác sĩ và người thân?

Jung gọi cơ chế này là phóng chiếu. Theo ông, vô thức chứ không phải ý thức tạo ra phóng chiếu; ta “gặp” phóng chiếu chứ không chủ động làm ra nó. Khi cảm giác bất lực không được nhận là của mình, nó dễ được đặt lên người gần nhất: bác sĩ, người thân.

Ở đoạn 17 của Aion, Jung viết rằng phóng chiếu biến thế giới thành bản sao khuôn mặt chưa biết của chính mình, và tách con người khỏi mối quan hệ thật với xung quanh. Hệ quả trong y khoa rất cụ thể: người bệnh bỏ bác sĩ này tìm bác sĩ khác, nghi ngờ mọi lời khuyên, hoặc dồn nén cơn giận lên người chăm sóc mình.

Người thân hiểu điều này sẽ bớt bị tổn thương. Cơn giận thường không nhằm vào họ. Một câu đơn giản như “Bố đang sợ phải không?” đôi khi mở được cánh cửa mà tranh luận không mở được. Ở chiều ngược lại, sự tự ti bị che giấu cũng có thể khoác áo kiêu hãnh, như tôi từng phân tích trong bài phức cảm vượt trội.

Người thầy thuốc có cái bóng của mình không?

Có. Jung dùng hình ảnh “người chữa lành bị thương” để nói rằng người thầy thuốc chữa trị được một phần là nhờ hiểu vết thương của chính mình. Hankir và Zaman (2013) đã dùng hình mẫu này để bàn về bệnh tâm thần trong chính giới y khoa và vai trò của nhân văn y học.

Cái bóng của người làm nghề y có thể là nỗi sợ thất bại, sự mệt mỏi bị che dưới vẻ điềm tĩnh, hay mong muốn được người bệnh biết ơn. Khi không nhận ra, nó dễ biến thành sự lạnh lùng hoặc phán xét người bệnh “không chịu nghe lời”. Khi nhận ra, nó trở thành sự đồng cảm. Tôi nghĩ người dược sĩ đứng quầy cũng vậy: hiểu nỗi sợ của mình giúp ta kiên nhẫn hơn với nỗi sợ của người đối diện.

Làm việc với cái bóng sau một chẩn đoán ra sao?

Jung cho rằng tự hiểu biết thường đòi hỏi công phu lâu dài, không phải một khoảnh khắc giác ngộ. Với người vừa nhận chẩn đoán, có thể bắt đầu bằng những bước nhỏ, vừa tôn trọng cảm xúc vừa giữ được việc điều trị.

• Gọi tên cảm xúc: viết ra “tôi đang sợ điều gì” thay vì chỉ nói “tôi không sao”.
• Tách hai câu hỏi: “tôi cảm thấy thế nào” và “tôi cần làm gì tiếp theo”. Cảm xúc không cần biến mất mới có thể đi tái khám.
• Cân nhắc lý do né tránh: như nghiên cứu của Howell và Shepperd gợi ý, viết ra lý do muốn biết và lý do muốn tránh thông tin.
• Nhờ một người đi cùng: ghi chép lời bác sĩ, vì lúc lo âu ta khó nhớ và dễ hiểu sai.
• Thực hành quan sát tâm trí: các bài tập như trong bài chánh niệm dưới góc nhìn khoa học thần kinh giúp quan sát cảm xúc mà không bị cuốn theo.

Cần nói rõ: lý thuyết cái bóng là một khung diễn giải giàu sức gợi, không phải một phương pháp điều trị đã được thử nghiệm như các liệu pháp tâm lý có bằng chứng. Tôi dùng nó như tấm gương soi, còn khi khó khăn vượt quá sức tự xoay xở, cần đến chuyên gia.

Khi nào nên đi khám và gặp chuyên gia tâm lý?

Theo Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (NCI), gần một nửa người bệnh ung thư cho biết có mức căng thẳng cao. Khi lo âu, buồn chán ảnh hưởng tới ăn ngủ, công việc, quan hệ hay khiến người bệnh bỏ điều trị, nên gặp bác sĩ tâm thần hoặc nhà tâm lý lâm sàng.

• Lo âu, sợ hãi thường trực, mất ngủ hầu hết các đêm.
• Buồn chán, mất hứng thú kéo dài, khóc nhiều.
• Né tránh tái khám, không dám nhận kết quả, bỏ thuốc.
• Dùng rượu hoặc thuốc ngủ để chịu đựng.
• Có ý nghĩ tự làm hại bản thân: gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất ngay.

NCI cho biết rối loạn thích ứng thường bắt đầu trong vòng 3 tháng sau một biến cố như chẩn đoán bệnh, và tư vấn cá nhân hay nhóm, liệu pháp nhận thức hành vi, thư giãn đều có thể giúp ích. Tìm trợ giúp không phải là thua cái bóng, mà là cách trưởng thành để đối diện nó.

Câu hỏi thường gặp

Cái bóng của Carl Jung có phải là phần xấu xa trong con người?

Không hẳn. Cái bóng là những gì bản ngã không muốn nhìn nhận, thường là mặt tối, nhưng các nhà phân tích theo Jung lưu ý có người dồn nén cả phẩm chất tích cực. Cái bóng không phải để tiêu diệt, mà để nhận biết và tích hợp dần vào nhân cách.

Phủ nhận bệnh có phải lúc nào cũng có hại?

Không. Tổng quan của Vos và de Haes nêu rằng theo mô hình stress và ứng phó, phủ nhận có thể là chiến lược thích nghi trước cú sốc quá lớn, và thường giảm dần theo thời gian. Phủ nhận trở thành vấn đề khi nó khiến người bệnh bỏ lỡ hoặc từ chối điều trị cần thiết.

Lý thuyết của Jung có được khoa học chứng minh không?

Các khái niệm của Jung như cái bóng, nguyên mẫu khó kiểm chứng bằng thực nghiệm theo cách của y học hiện đại. Tuy vậy, nhiều hiện tượng ông mô tả, như phủ nhận, né tránh thông tin hay phóng chiếu, đã được tâm lý học sức khỏe quan sát và đo lường.

Tài liệu tham khảo

1. Jung CG. Aion: Researches into the Phenomenology of the Self. Collected Works, Vol. 9, Part II. Princeton University Press; 1959 (bản gốc 1951). Chương II “The Shadow”, đoạn 13–17.
2. Vos MS, de Haes JC. Denial in cancer patients, an explorative review. Psychooncology. 2007;16(1):12–25. PMID: 16868929.
3. Persoskie A, Ferrer RA, Klein WM. Association of cancer worry and perceived risk with doctor avoidance: an analysis of information avoidance in a nationally representative US sample. J Behav Med. 2014;37(5):977–987. PMID: 24072430.
4. Howell JL, Shepperd JA. Reducing health-information avoidance through contemplation. Psychol Sci. 2013;24(9):1696–1703. PMID: 23842956.
5. Hankir A, Zaman R. Jung’s archetype, ‘The Wounded Healer’, mental illness in the medical profession and the role of the health humanities in psychiatry. BMJ Case Rep. 2013. PMID: 23853019.
6. National Cancer Institute (NCI). Adjustment to Cancer: Anxiety and Distress (PDQ®) – Patient Version. Cập nhật 14/05/2025.

Đọc tiếp

• Tháp nhu cầu Maslow và hành trình đi tìm ý nghĩa
• Món nợ gia đình: những gánh nặng vô hình chúng ta đang mang mà không hay biết
• Hiệu ứng Dunning-Kruger – khi thiếu hiểu biết lại đi cùng sự tự tin thái quá
• Marcus Aurelius và cuốn nhật ký viết cho chính mình – Meditations

Lưu ý: Bài viết chỉ nhằm cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế tư vấn của thầy thuốc. Không tự ý dùng thuốc kê đơn; hãy hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc hay sản phẩm nào, nhất là với trẻ em, phụ nữ có thai, cho con bú và người có bệnh nền.

Tác giả: Ths.Ds. Nguyễn Bá Nghĩa, tự Nhuận Chi · Cập nhật: 04/11/2026

Bài viết Cái bóng Carl Jung và tâm lý người bệnh khi nghe chẩn đoán đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Nghĩa NB.